Viktor Orban’ın 16 yıllık iktidarı, Romanlara yönelik sosyal politikalar ve eğitim reformları üzerinden yeniden tartışılıyor; seçim yarışının başa baş gitmesi Roman oylarını belirleyici hale getiriyor
Lara Jakes, Mate Halmos / The New York Times
Başbakan Viktor Orban’ın partisi, pazar günü gerçekleşecek ve son derece çekişmeli geçeceği düşünülen parlamento seçimlerini bekliyor.
Romanlar, Orban’ın partisinin iktidarda kalıp kalmayacağı konusunda belirleyici ve beklenmedik bir rol üstleniyor olabilir.
Son 16 yıl boyunca Orban hükümeti, bazıları partisi Fidesz’e siyasi sadakat karşılığında olmak üzere, Roman seçmenlere kamu işleri dağıttı. Ancak aynı zamanda Macaristan’ın eğitim sistemini, uzmanların ve analistlerin Romanları ülkenin alt sınıfına sistematik olarak hapsettiğini söylediği şekillerde yeniden yapılandırdı.
Budapeşte’de yaşayan, Roman olan ve Romanlarla çalışan eğitim uzmanı Bettina Pocsai, “Orban’a oy vermememiz için pek çok neden var” dedi ve ekledi:
“Topluluğumuzdaki pek çok insan o kadar çok zorlukla karşı karşıya ki, bu sadece eğitim sisteminin bir başarısızlığı değil. Ama esas olarak buna katkıda bulunan şey budur.”
Avrupa genelinde ekonomik istikrarsızlık ve önyargılar nedeniyle uzun süredir geri planda tutulan etnik Romanlar, hükümet yetkililerine ve uzmanlara göre 9,6 milyon nüfuslu Macaristan’ın yaklaşık %8’ini oluşturuyor. Ancak çeşitli anketlerin Orban’ın partisinin seçimde geride olduğunu göstermesiyle, Budapeşte’deki Policy Solutions araştırma kuruluşunda siyasi analist olan Gabor Gyori, “Bu, Roman oylarını riske atmak için kötü bir zaman” yorumunu yaptı.
Orban hükümeti Roman öğrencileri eğitim dışına itiyor
2010 yılında göreve gelmesinden bu yana Orban, akademisyenlerin ve analistlerin Roman öğrenciler üzerinde orantısız bir etkisi olduğunu, onları büyük ölçüde düşük ücretli işlere yönlendiren vasat veya standart altı okullarla sınırladığını söylediği bir dizi ulusal eğitim girişimi başlattı.
Orban hükümeti, devlet ilkokul ve ortaokullarının kontrolünü merkezileştirerek çocukların nasıl eğitileceğine dair kararları yerel toplulukların elinden aldı. Kamu fonlarını, nispeten az sayıda Romanın devam ettiği kilise okullarına kaydırdı.
Ayrıca zorunlu okula devam yaşını 18’den 16’ya indirerek, eğitimine devam eden 17 yaşındaki Romanların sayısında önemli bir düşüşe yol açtı.
Aynı zamanda, hükümet programları bazı refah yardımlarının yerine yoksul veya dezavantajlı Macarlara (birçoğu Roman) düşük vasıflı işler sağladı.
Orban’ın eğitim ve istihdam politikalarının Romanlara zarar mı yoksa fayda mı sağladığı konusundaki anlaşmazlık uzun süredir devam ediyordu. Tartışmanın yaygın bir öfkeye dönüşmesi için Ocak ayında Orban’ın ulaştırma bakanı Janos Lazar’ın küfür içerikli bir söz sarf etmesi yetti.
Budapeşte’nin batısındaki bir göl kıyısı kasabasında halka açık bir forumda konuşan Lazar, “InterCity trenlerinde tuvaletleri birilerinin temizlemesi gerektiğini” beyan etmek için Romanlar hakkında ırkçı bir tabir kullandı.
Daha sonra özür diledi ancak bu açıklama büyük tepki topladı. Gyori, bunun siyasetçilerin “Roman toplumunun sorunlarını genel olarak görmezden gelerek Macaristan’ın bazı bölgelerinde ırksal ayrımcılığı fiilen pekiştirmelerinin” bir yansıması olduğunu söyledi.
Bunu “maskenin düşmesi örneği” olarak nitelendirdi. Lazar ise yorum talebine yanıt vermedi.
Muhalif siyasetçi Peter Magyar liderliğindeki Orban’a meydan okuyan Tisza partisi, Orban’ın politikalarının, kısmen dini okullara sağlanan avantajlar yoluyla Romanların “sosyal dışlanmasını daha da derinleştirdiğini” belirtti.
Orban’ın müttefikleri eleştirileri bir seçim taktiği olarak reddediyor ve Roman seçmenlerin onu desteklemeye devam edeceğini tahmin ediyor.
Göç ve Ukrayna politikaları Roman seçmende karşılık bulabilir
Orban’ın sosyal fırsatlar ve Roman ilişkilerinden sorumlu devlet sekreteri olan ve kendisi de bir Roman olan Attila Sztojka, “Romanların genel olarak hükümetin yaptığı çalışmaları takdir ettiğini düşünüyorum” dedi.
Bakanının aşağılayıcı yorumundan bu yana geçen aylarda Orban, Fidesz’in seçim kampanyasını yasa dışı göç ve Avrupa Birliği’nin Ukrayna’ya verdiği desteğe odaklayarak bunları Macaristan’ın egemenliğine yönelik tehditler olarak sundu. Bu durum Roman seçmenlerde karşılık bulabilir.
Çocukları Budapeşte’de Roman olmayan öğrencilerle birlikte anaokuluna giden Roman taksi şoförü Attila Csik, “Fidesz’i savunacak” birçok kişi tanıdığını belirterek, “Savaş ve göç hakkındaki propagandaya inanacaklar” diye ekledi.
Agnes Alexandra Bercsenyi’nin iki çocuğu da aynı anaokuluna gidiyor. Kendisi Roman değil ancak Orban’ın yönettiği politikalardan ve siyasi söylemlerden tiksindiğini söyledi.
Orban’ın eğitim reformu Romanlar arasında tartışılıyor
Orban’ın 2011’de başlayan eğitim reformu, Romanlar arasında özellikle hassas bir nokta.
Vatandaşların temel haklarını koruma komiser yardımcısı tarafından kasım ayında yayınlanan bir rapora göre, devlet eğitiminin merkezi kontrolü ve paranın yer değiştirmesi, vasıflı öğretmenlerin ve ayrıcalıklı öğrencilerin kilise okullarına yönelmesiyle sonuçlanan bir “beyaz göçü”ne yol açtı. Bir kopyası The New York Times tarafından ele geçirilen bu rapor, o zamandan beri ofisin web sitesinden kaldırıldı.
Budapeşte’deki KRTK Ekonomi Enstitüsü’ndeki araştırmacılar Janos Kollo ve Anna Sebok tarafından yapılan 2023 tarihli bir çalışmaya göre, zorunlu okul yaşının 16’ya indirilmesi Orban hükümetinin ekonomiye mavi yakalı işçi sağlama çabalarının bir parçasıydı.
Çalışma, yasa yürürlüğe girdikten sonra okulunu erken bırakan Roman öğrencilerin sayısının, Roman olmayanlara göre önemli ölçüde daha fazla olduğu sonucuna vardı.
Çalışma, 2016 yılında okula devam eden 17 yaşındaki Roman çocuk sayısının, yasanın yürürlüğe girmesinden önceki 2011 yılına göre 21 yüzde puan düştüğünü ortaya koydu. Buna karşılık, aynı dönemde 17 yaşındaki Roman olmayanlar arasında bu oran 5,9 yüzde puan düştü.
Kollo Pazartesi günü verdiği bir röportajda, bunun Roman çocukların düşük ücretli iş döngülerine hapsolma olasılığının daha yüksek olduğu anlamına geldiğini söyledi.
Hükümet yetkilisi Sztojka ise hükümetin eğitim politikalarını savundu.
Merkezi kontrolün, ülkenin okulları için tutarlı bir ulusal standart oluşturmak amacıyla kurulduğunu söyledi. Ayrıca öğretmenlerin kilise okullarında ve devlet okullarında aynı maaşları aldığını; genellikle Romanları içeren, ekonomik açıdan dezavantajlı öğrenci popülasyonlarıyla çalışanlara %20 zam teklif edildiğini belirtti.
Sztojka, Romanların veya diğer dezavantajlı grupların öğrenciler arasında adil bir şekilde temsil edilmediği her okulun, hükümet finansmanının %10’unu kaybetme riskiyle karşı karşıya olduğunu söyledi.”Durumu sürekli izliyoruz” dedi.
Zorunlu okul yaşının düşürülmesinin Romanların mezuniyet oranları üzerinde olumsuz bir etkisi olmadığını söyleyen Sztojka, Avrupa Birliği Temel Haklar Ajansı’nın 2025 tarihli bir çalışmasına atıfta bulunarak, daha fazla Romanın erken çocukluk eğitimine devam ettiğini ve liseden mezun olduğunu belirtti.
Bu oranlar Macaristan’daki diğer öğrencilerin oranlarının hala çok gerisinde. Çalışma ayrıca, 2016’ya göre biraz daha fazla Romanın tamamen veya çoğunlukla ayrıştırılmış (segrege edilmiş) okullara devam ettiğini belirtti.
Klaudia Kiraly, 2013 yılında öğretmenlerin hemşire olması için bir meslek okuluna geçmesi yönündeki önerilerini reddettikten sonra, Budapeşte’nin güneyindeki küçük bir şehir olan Kalocsa’daki devlet lisesi sınıfındaki tek Roman öğrenciydi. Devlet okullarında kalan Romanların genellikle üniversite yerine meslek yüksekokullarına itildiğini söyledi.
Şu anda stajyer avukat olan 26 yaşındaki Kiraly, “Onlara başka planlarım olduğunu söyledim” dedi.
