ABD ve İran heyetleri aylardır devam eden tansiyonun ardından bugün Umman’da bir araya gelecek. ABD’ye göre görüşmeler 4 ana başlıkta ilerleyecek, Tahran ise sadece nükleer programın masada olduğunu öne sürüyor
Aylardır süren gerilimin ardından ABD ve İran bugün Umman’ın başkenti Muskat’ta buluşuyor.
ABD Dışişleri Bakanı Marco Rubio’nun açıklamlarına göre müzakereler, İran’ın nükleer programı, balistik füzeleri, bölgedeki silahlı gruplara desteği ve göstericilere yönelik yaklaşımını da kapsayan bir dizi konu etrafında şekillenecek.
İran’a göreyse masada nükleer program meselesi olacak.
Reuters haber ajansı, kritik önemdeki müzakereler öncesinde masaya gelme ihtimali bulunan konuları inceledi.
1) İran’ın nükleer programı
2003’te Uluslararası Atom Enerjisi Kurumu’nun İran’ın gizli nükleer çalışmalar yaptığını açıklamasının ardından bu konu iki ülke arasındaki gerilimin odak noktalarından biri oldu.
Nükleer Silahların Yayılmasının Önlenmesi Antlaşması, İran’a sivil bir nükleer enerji programı hakkı tanıyor ancak nükleer silah üretmek için gerekli olan uranyum zenginleştirme teknolojisini yasaklıyor.
Batılı ülkeler uzun süredir İran’ın nükleer programını budamak için yaptırımlar ve diplomasiyi eş zamanlı kullanmaya çalışıyor. Tahran ise nükleer silah iddialarını kesin bir dille yalanlıyor.
2015 yılında Batılı güçler, Çin ve Rusya ile birlikte İran’la nükleer faaliyetlerini sıkı şekilde kısıtlayan ve yaptırımları gevşeten bir anlaşma imzaladı. Bu, dönemin ABD Başkanı Barack Obama’nın öne çıkan dış politika başarılarından biri olarak görülüyordu.
Ancak Donald Trump, ilk görev döneminde bu anlaşmadan çekilerek onu “tarihin en kötü anlaşması” olarak nitelendirdi.
Eski Başkan Joe Biden döneminde dolaylı görüşmeler yeniden başladı, ancak kayda değer bir ilerleme sağlanamadı. İran, uranyumu yüzde 60 saflık seviyesine kadar zenginleştirmeye başladı. Bu oran, bir nükleer silah için gereken yüzde 90 seviyesinden çok da uzak değil.
2025’te Trump yeniden Beyaz Saray’a döndü ve İran’ın bir nükleer anlaşmayı kabul etmesi gerektiğini, aksi halde “bombalamalar olacağını” söyledi. Birkaç tur görüşme de anlaşmayla sonuçlanmadı.
Haziran ayında İsrail, İran’ın nükleer silah geliştirmesini engellemeyi amaçladığını belirterek saldırılar başlattı. ABD ise 22 Haziran’da İran’ın nükleer tesislerini bombalayarak bu harekâta katıldı, ardından bir ateşkese aracılık etti. Saldırıların ardından İran’ın nükleer tesislerinin durumu belirsiz.
2) Balistik füze programı
İran, Orta Doğu’daki en büyük balistik füze stoklarından birine sahip.
Bölgede çatışmaların, Hamas’ın 7 Ekim’de İsrail’e düzenlediği saldırıların ardından yayılmasıyla birlikte İran, 2024’te Şam’daki büyükelçilik yerleşkesine yönelik bir İsrail saldırısına misilleme olarak ilk kez doğrudan İsrail’e füze fırlattı.
Geçen yılki savaşta İran, İsrail’e yüzlerce füze ateşledi; bu saldırılar onlarca kişinin ölümüne yol açarken İsrail’in çok katmanlı hava savunma sistemlerini de test etti.
İran Dışişleri Bakanı Abbas Arakçi, 30 Ocak’ta yaptığı açıklamada “İran’ın savunma ve füze kabiliyetleri asla herhangi bir müzakerenin konusu olmayacak” dedi.
Rubio ise çarşamba günü anlamlı görüşmelerin “balistik füzelerinin menzilini” de kapsaması gerektiğini söyledi.
İsrail, İran’ın füze tehdidini nükleer programına benzetiyor. Başbakan Binyamin Netanyahu ocak ayında, İran’ın “atom bombası geliştirme girişimi” ile “20 bin balistik füzesinin” adeta “iki kanserli kitle” gibi olduğunu öne sürmüştü.
3) Tahran’ın bölgedeki müttefikleri
İran, Hamas ve Lübnan’daki Hizbullah da dahil olmak üzere Şii silahlı grupları destekleyerek uzun süredir bölge genelinde nüfuzunu artırmaya çalıştı.
Toplu olarak “Direniş Ekseni” olarak bilinen bu gruplar, 7 Ekim saldırılarının arifesinde İsrail için güçlü bir meydan okuma haline gelmişti. Ancak ardından gelen çatışmalarda İsrail, Hizbullah ve Hamas’a ağır darbeler indirdi. Tahran’ın bölgesel etkisi, Suriye’de Beşar Esad’ın devrilmesiyle daha da zayıfladı.
Zayıflayan konumlarına rağmen ne Hamas ne de Hizbullah silahsızlanma çağrılarına boyun eğdi.
Washington ayrıca Irak’ta İran destekli milislerin rolünü de sınırlamayı hedefliyor.
Reuters’ın haberine göre ABD, İran yanlısı grupların bir sonraki hükümete dahil edilmesi halinde kritik petrol gelirleri de dahil olmak üzere Irak devletini hedef alabilecek yaptırımlar konusunda üst düzey Iraklı siyasetçileri tehdit etti.
Gazze savaşı sırasında Kızıldeniz’deki gemileri ve İsrail’i hedef alan İran destekli Husiler ise Yemen’in en kalabalık bölgeleri üzerindeki kontrolünü sağlam şekilde sürdürüyor.
4) İran’daki gösteriler
Ekonomik sıkıntılar nedeniyle Aralık ayında patlak veren ve zamanla ruhani yönetimin sona ermesini talep eden yaygın gösterilere dönüşen protesto dalgası sırasında Trump, İran’a yönelik askeri müdahale tehditlerini artırdı. Olaylar, binlerce kişinin hayatını kaybettiği 1979 devriminden bu yana İran’daki en kanlı huzursuzluk olarak kayda geçti.
İran yönetimi, protestoları körüklemekle yabancı düşmanları suçlayarak sert bir baskı uygularken Trump, Tahran’ı göstericilere ateş açmaması konusunda uyardı ve İran’ın protestocuları idam etmesi halinde “çok güçlü adımlar atacağını” söyledi. Daha sonra Tahran’ın toplu idam planlarından vazgeçtiğini ifade etti.
Washington’a göre, İran yönetiminin göstericilere yönelik tutumu da Muskat’taki müzakerelerde masaya gelecek konulardan biri
