Yunanistan’ın ekonomik kriz yıllarında yurtdışına giden bilim insanlarını ülkeye geri döndürmek için hazırladığı 80 milyon euroluk araştırma programı, fonların geri çekilmesiyle iptal edildi
Yunanistan’ın 2008’de başlayan ekonomik kriz sırasında yurtdışına giden eğitimli ve nitelikli yurttaşlarını geri kazanma çabaları, bilim insanlarını hedefleyen önemli bir programın iptal edilmesiyle sekteye uğradı.
Ülke ekonomisinin kriz döneminde yaklaşık dörtte bir oranında küçülmesi ve işsizliğin yüzde 28’e ulaşmasıyla yaklaşık 500 bin kişinin yurtdışına çıktığı tahmin ediliyor. Hükümet son yıllarda bu göçü tersine çevirmek için çeşitli teşvikler uygulasa da bilim insanlarının ülkeye dönüşü konusunda sorunlar devam ediyor.
Politico‘nun aktardığına göre Başbakan Kyriakos Miçotakis liderliğindeki Yeni Demokrasi hükümetinin “Brain Regain” olarak adlandırdığı yaklaşım kapsamında, yurtdışındaki nitelikli Yunanları geri çekmek için çeşitli düzenlemeler hayata geçirildi. Bunlar arasında yedi yıl boyunca yüzde 50 gelir vergisi muafiyeti de bulunuyor. Genel olarak geri dönüşlerde ise iyileşme yaşandı. OECD’nin verilerine göre 2021’den itibaren Yunanistan’a dönenlerin sayısı istikrarlı biçimde arttı; 2023’te krizden bu yana ilk kez ülkeye dönenlerin sayısı yurtdışına gidenleri geçti. 2023-2024 döneminde 69 bin Yunanistan vatandaşı ülkeyi terk ederken 98 bin kişi geri döndü.
Önce projeleri seçildi sonra program iptal edildi
Ancak bilim insanları açısından tablo farklı. Tepkilerin merkezinde, Avrupa Birliği’nin Covid sonrası toparlanma fonundan sağlanan kaynaklarla finanse edilmesi planlanan 80 milyon euroluk “Trust your Stars” araştırma programı bulunuyor.
Program kapsamında araştırma ekiplerinden proje başvuruları alındı ve 1.241 başvurudan 145’i seçildi. Seçilen projelerin listesi, başvuruların alınmasından 13 ay sonra, 22 Temmuz 2025’te yayımlandı. Ancak program daha sonra bir dizi tartışmanın ardından iptal edildi.
Seçilmeyen araştırmacılar karar sürecine itiraz ederken toplam 203 itiraz ve yeniden değerlendirme talebi yapıldı.
Bilim insanları değerlendirme sürecinin kendisine ilişkin kaygılarını dile getirdi; bazıları Avrupa Başsavcılığı’na da başvurdu. Yunanistan Kalkınma Bakanlığı ise Ocak 2026’da program kapsamında yaklaşık 40 milyon euronun ödenmiş olduğunu, bütçenin kalan yarısının ise 31 Aralık 2029’a kadar tamamlanması için ayrıldığını açıkladı. Ancak programın fiilen başlamaması nedeniyle seçilen bazı araştırmacılar, paranın nereye harcandığını öğrenmek için Eğitim Bakanlığı’na resmi ihtarnameler gönderdi.
Ardından programın AB fonlarından çıkarıldığı ortaya çıktı. Yunanistan Eğitim Bakanlığı mayıs ayında yaptığı açıklamada, Maliye Bakanlığı’nın Yunanistan Ulusal Kurtarma ve Dayanıklılık Planı’nın gözden geçirilmesi sırasında “Trust your Stars” projesini plandan çıkarmaya karar verdiğini duyurdu.
Daha sonra, seçilen projelerin listesinin resmi olarak yayımlandığı gün hükümetin programı plandan çıkardığı, ancak başvuru sahiplerine bu kararın 10 ay boyunca bildirilmediği anlaşıldı. Bakanlık, programın AB’nin Kurtarma ve Dayanıklılık Fonu tarafından belirlenen takvim içinde uygulanmasının artık mümkün olmadığını savundu. Fonun söz konusu programdan çıkarılmasıyla kaynakların diğer projelere aktarıldığını ve AB kaynaklarında herhangi bir kayıp yaşanmadığını belirtti.
Programın iptal edilmesi, yurtdışındaki genç bilim insanlarını Yunanistan’a dönmeye ikna etmeye çalışan hükümetin politikalarının güvenilirliği konusunda da tartışma yarattı. Atina Üniversitesi profesörlerinden Aristides Hatzis, hükümetin tutumunun bilim dünyasında ciddi bir hayal kırıklığı yarattığını söyledi.
Hatzis’e göre genç araştırmacılar, programdan ödeme alacakları beklentisiyle başka iş tekliflerini reddetti veya başka pozisyonlara başvurmadı. Ona göre ortada imzalanmış bir sözleşme bulunmasa bile devletin siyasi, ahlaki ve hukuki bir sorumluluğu bulunuyor.
Hatzis, hükümetin programı yönetme biçiminin hem destek almaya hak kazanan hem de reddedilen araştırmacıları karşısına aldığını savundu. Yurtdışındaki genç bilim insanlarına Yunanistan’a dönme konusunda beklememeleri çağrısı yapan Hatzis, hükümetin “brain gain” söyleminin artık inandırıcılığını yitirdiğini belirtti.
Atina Ekonomi ve İşletme Üniversitesi’nden akademisyen Pantelis Kammas ise programın iptal edilmesinin aslında uzun süredir biriken sorunların sonucu olduğunu söyledi. Kammas, bilim dünyasında programın AB kaynaklarının aceleyle ve şeffaf olmayan prosedürlerle dağıtılacağı yönünde bir algı oluştuğunu, değerlendirme sistemi konusunda akademik çevrelerin itirazlarının bulunduğunu ve hükümetin bu tartışmaların ardından geri adım attığını belirtti.
Atina Üniversitesi’nden bilim tarihi doçenti Petros Bouras-Vallianatos da program kapsamında İngiltere ve Almanya gibi ülkelerden 25 genç bilim insanını Yunanistan’a getirmek üzere bir ekip kurduğunu anlattı. Ekip, Bizans döneminde kullanılan ilaçları araştırmayı ve bu ilaçlardan yeni farmasötik formülasyonlar geliştirmeye yönelik bir çalışma yapmayı planlıyordu. Program iptal edildiğinde araştırmacılar henüz Yunanistan’a gelmemişti. Bouras-Vallianatos, hükümetin araştırmacılarla görüşmemesini ve programın neden iptal edildiğine ilişkin makul bir açıklama sunmamasını eleştirdi.
Bouras-Vallianatos, kendisinin de 15 yıl Edinburgh’da çalıştıktan sonra 2022’de Yunanistan’a döndüğünü ancak birçok bilim insanının dönmek istemesine rağmen bunun için gerekli koşulların bulunmadığını söyledi. Ona göre bazı araştırmacılar yalnızca kişisel veya duygusal nedenlerle geri dönüyor; Yunanistan devletinin bilim insanlarını geri getirmeye yönelik ciddi ve kapsamlı bir politikası bulunmuyor.
Araştırma bütçelerinde belirgin azalma
Araştırma bütçeleri de bu sorunun önemli parçalarından biri. Ön verilere göre Yunanistan’da araştırma harcamaları 2024’te 1,30 milyar eurodan 2025’te 1,27 milyar euroya geriledi. Bu rakam, ülkenin gayrisafi yurtiçi hasılasının yalnızca yüzde 0,51’ine karşılık geliyor. Bouras-Vallianatos, düşük maaşlar ve araştırma finansmanındaki yetersizliğin bilim insanlarının ülkeye dönmesinin önündeki temel engeller arasında olduğunu belirtti.
Bouras-Vallianatos, araştırma fonlarının dağıtımı için bağımsız bir kurum kurulmasını ve değerlendirmelerin uluslararası standartlara göre yapılmasını önerdi. Yunanistan’ın küçük bir ülke olması nedeniyle akademik çevrelerin birbirini yakından tanıdığını belirten akademisyen, değerlendirme kurullarında yabancı uzmanların daha fazla yer alması gerektiğini savundu.
