ABD öncülüğündeki İran savaşı yalnızca petrol piyasasını değil, küresel gübre arzını da altüst etti. Hürmüz Boğazı’ndaki aksaklıklar ve yükselen doğalgaz fiyatları üretimi vururken, gübre fiyatları hızla artıyor. Uzmanlar bunun dünya genelinde gıda fiyatlarını tırmandırabileceği uyarısında bulunuyor
Ana Swanson / New York Times
ABD öncülüğündeki İran savaşının en büyük ekonomik kayıplarından biri küresel gübre arzı oldu.
Gübre sevkiyatları Hürmüz Boğazı’nın yanlış tarafında birikmiş durumda. Hindistan, Cezayir ve Slovakya’da gübre fabrikaları yükselen doğalgaz fiyatları nedeniyle üretimi durdurdu ya da yavaşlattı. Çin gübre ihracatını kısıtladı. Avustralya’daki buğday çiftçileri daha az ekim yapıyor ve ABD’deki mısır ile soya fasulyesi çiftçileri Başkan Donald Trump’tan yardım talep ediyor.
İran çatışmasından kaynaklanan ekonomik kesintilerle ilgili endişelerin büyük bölümü petrol ve doğalgaz fiyatlarındaki artışa odaklanmış durumda. Ancak çatışmanın gübre arzı üzerindeki zincirleme etkileri her geçen gün daha da kötüleşiyor; bu durum dünya genelinde çiftçiler için fiyatları yükseltiyor ve dünyanın bazı bölgelerinde gıda güvensizliğine yol açma tehdidi yaratıyor.
Gübrenin büyük bölümü doğalgaz kullanılarak üretilir. Bu nedenle enerji açısından zengin Orta Doğu, Rusya’nın ardından bu emtianın en büyük küresel üreticilerinden biri haline geldi.
Dünyadaki gübrenin yaklaşık üçte biri Hürmüz Boğazı üzerinden taşınıyor ve Mısır ile Tayland gibi kendi gübresini üreten birçok ülke de bunu çoğu zaman Orta Doğu’dan gelen doğal gazla gerçekleştiriyor.
Piyasa veri sağlayıcısı Independent Commodity Intelligence Services’ta gübre uzmanı olan Deepika Thapliyal, dünya arzının bu kadar büyük bir bölümünün ortadan kaybolmasının gübre fiyatlarında “çok büyük bir sıçramaya” yol açtığını söyledi. Bunun küresel sonuçlar doğurduğunu belirten Thapliyal, Hindistan gibi büyük tarım üreticilerinin potansiyel kıtlık riskiyle karşı karşıya olduğunu ifade etti.
Sonuçlar geniş çaplı oldu; ithal gübreye bağımlı olan ABD ve Brezilya dahil birçok ülkedeki çiftçileri etkiledi. Thapliyal, bu çiftçilerin daha yüksek fiyatlarla karşılaşacağını ve bunun maliyetini müşterilerine yansıtmak zorunda kalabileceklerini söyledi. Baskıyı artıran bir başka unsur da, başka bir büyük gübre üreticisi olan Rusya’nın Ukrayna ile yıllardır süren savaşında fabrikaları ve limanlarına düzenlenen insansız hava aracı saldırıları nedeniyle devreye girmekte zorlanması.
WTO: Birçok ülke gıda arzı açısından risk altında
Thapliyal, “Gıda fiyatlarının artması kaçınılmaz” ifadelerini kullandı.
Dünya Ticaret Örgütü de (WTO) geçen hafta yayımladığı bir raporda birçok ülkenin gıda arzı açısından risklerle karşı karşıya olduğu konusunda uyardı. WTO’ya göre, pirinç, mısır, soya fasulyesi ve bitkisel yağ gibi ürünlerde ithalata yüksek derecede bağımlı olan Basra Körfezi ülkeleri de gıda kıtlığıyla karşılaşabilir.
Perşembe günü Kamerun’da düzenlenen bir WTO konferansının açılış konuşmasında örgütün genel direktörü Ngozi Okonjo-Iweala, çatışmanın enerji, gübre ve gıda ticaretini “istikrarsızlaştırdığını” söyledi. Bunun, hükümetlerin zaten jeopolitik ve ticari gerilimler ile iklim baskılarıyla mücadele ettiği bir döneme denk geldiğini belirtti.
Okonjo-Iweala şöyle devam etti:
“Dünya ticaret sisteminin son 80 yılın en kötü kesintilerini yaşadığı bir sır değil”
Trump, İran çatışmasının kısa sürede sona ereceğini öne sürse de bunun oldukça belirsiz olduğu görülüyor. Trump Perşembe günü yaptığı açıklamada, İran’ın “samimiyet göstergesi” olarak sekiz petrol tankerinin boğazdan geçmesine izin vereceğine söz verdiğini ve iki ek geminin de geçişine izin verildiğini söyledi.
Hürmüz’den ‘sınırlı’ geçiş
Ancak bir gün önce denizcilik bilgi servisi Lloyd’s List Intelligence yayımladığı bir bilgilendirme notunda, son günlerde yalnızca birkaç geçiş gerçekleştiğini ve petrol ile gaz taşıyan gemilerin çoğunun yaptırım altındaki petrolün taşınmasına yardımcı olan bir “gölge filo” ile bağlantılı olduğunu belirtti.
Lloyd’s List’e göre boğazdan geçen sınırlı sayıdaki gemi yalnızca İran Devrim Muhafızları’nın kontrol ettiği bir koridordan ilerliyor; bu geçişler özel izin kodları ve İranlı eskort hizmeti gerektiriyor.
Bir denizcilik istihbarat şirketi olan Windward ise Perşembe günü yaptığı açıklamada boğazdan geçişlerin arttığını, ancak bunun “seçici erişim” içeren kontrollü bir sistem içinde gerçekleştiğini söyledi.
Yatırım araştırma şirketi Alpine Macro’nun bu hafta yayımladığı bir araştırma notuna göre arz sıkıntılarından en fazla etkilenen bölgeler Asya’nın büyük bölümü olacak; özellikle Hindistan ve Tayland risk altında. Avrupa da kırılgan durumda.
ABD’de ise çiftçiler ilkbaharda ekim sezonuna girerken, yaşanan aksaklıklar fiyatları yükseltiyor. Araştırmaya göre çatışmanın ilk haftalarında üre fiyatı yüzde 50, amonyak fiyatı ise yüzde 20 arttı. Her ikisi de yaygın kullanılan gübre türleri.
Sorunu ağırlaştıran bir başka unsur da diğer büyük gübre ihracatçılarının Orta Doğu’daki kayıpları telafi etmek için sevkiyatlarını hızla artırmasının mümkün olmaması. Alpine Macro’ya göre bunun bir nedeni de çatışmanın doğalgaz fiyatlarını da yükseltmiş olması.
Zaten gümrük tarifesi şokları ve iş gücü kıtlığı nedeniyle kâr marjları sıkışmış olan birçok Amerikalı çiftçi sezon için gübre satın almış durumda. Ancak henüz satın almayanlar daha yüksek fiyatlarla karşılaşabilir. ABD küresel ölçekte büyük bir gübre üreticisi olsa da Kanada, Rusya ve Katar dahil olmak üzere ihraç ettiğinden daha fazla gübre ithal ediyor.
Fiyat artışlarını hafifletmek amacıyla Trump yönetimi Belarus ve Venezuela’dan yapılan gübre satışlarına yönelik yaptırımları kaldırdı. Tarım grupları ise daha fazla adım atılması için baskı yapıyor; bunlar arasında Fas ve Rusya’dan gelen fosfat gübresine uygulanan vergilerin kaldırılması da bulunuyor.
Trump Cuma günü Beyaz Saray’dan Amerikalı çiftçilere yaptığı konuşmada, yönetimin çiftçiler için kredi garanti programlarını genişleteceğini ve çiftlik maliyetlerini artırdığını söylediği bazı düzenlemeleri azaltacağını ifade etti.
