Pekin, yapay zeka yarışında modeller ve işlem gücünün yanı sıra küresel sistemleri eğiten veriler üzerinde de belirleyici olmak istiyor
David Pierson ve Berry Wang / The New York Times
ChatGPT henüz yeni bir teknoloji olduğu dönemde Pekin’deki araştırmacılar, sistemin Çince sorular karşısındaki performansını test etti. Araştırmacıların elde ettiği sonuçlar, Çin’in yapay zeka alanındaki temel endişelerinden birine işaret etti.
2023’te bulgularını yayımlayan Pekin Teknoloji Enstitüsü araştırmacıları, ChatGPT’nin eski NBA yıldızı Yao Ming’i ABD’de profesyonel basketbol oynayan ilk Çinli kadın olarak tanımladığını ve aralarında iki yüzyıl bulunan iki klasik Çin edebiyatı eserini birbirine karıştırdığını belirtti.
Araştırmacılar ayrıca ChatGPT’nin Çin hakkında çok sayıda “önyargılı yorum” ürettiğini ve Çin’le ilgili siyasi soruları yanıtlamaktan kaçınmadığını da ekledi.
ChatGPT o tarihten bu yana birçok kez güncellendi ve sistemin bugün aynı sorulara nasıl yanıt vereceği bilinmiyor.
Ancak söz konusu örnekler, Çin’in yapay zeka alanında küresel güç olma çabasındaki temel endişelerinden birini ortaya koydu.
Çin’e göre geleceğin yapay zeka sistemleri büyük ölçüde İngilizce veri kümeleriyle eğitiliyor ve bu durum sistemlerin Batılı düşünce biçimlerinin daha fazla yansıtılmasından korkuluyor.
Pekin veri gücünü artırmayı hedefliyor
Çin bu açığı kapatmak ve daha güçlü yapay zeka araçları geliştirmek için küresel ölçekte veri sağlayıcısı olmayı hedefliyor. Metin, görüntü ve videolardan oluşan büyük veri kümelerinin yapay zeka sistemlerinin eğitimini giderek daha önemli hale getirerek Pekin’in stratejisini merkezine koyuyor.
Çin Ulusal Veri İdaresi, bu yılın başında ülkeyi 2028 sonuna kadar bir veri gücüne dönüştürmeyi hedefleyen bir plan açıkladı. Plan kapsamında bilimsel araştırma, sanayi üretimi ve otonom araçlar da dahil olmak üzere 20’den fazla stratejik alanda “yüksek kaliteli” veri kümeleri oluşturulması öngörülüyor.
Çin oluşturduğu veri kümelerini dünya geneline yaymayı planlıyor. Geçen ay Şanghay’da düzenlenen Dünya Yapay Zeka Konferansı’na katılan onlarca gelişmekte olan ülkeye kendi yapay zeka sistemlerini geliştirmelerine yardımcı olmak amacıyla veri paylaşma taahhüdü de oluşturdu.
Çin, devlet laboratuvarları ve devlet kontrolündeki medya kuruluşları tarafından hazırlanan büyük veri kümelerini de dünya çapında indirilebilir hale getirmiş durumda.
Analistlere göre stratejinin iki temel amacı bulunuyor: Daha fazla kullanıcıyı Çin’in yapay zeka ekosistemine çekmek ve Pekin’in ABD’nin yapay zeka alanındaki liderliğini sürdürmesinde etkili olduğunu düşündüğü yüksek kaliteli eğitim verilerine erişim farkını azaltmak.
Daha kaliteli eğitim verileri için yarış
Çin Devlet Başkanı Xi Jinping döneminde Pekin, yapay zekayı ABD’ye yetişmek ve Çin ekonomisini yeniden canlandırmak için ihtiyaç duyulan kritik bir stratejik teknoloji olarak öne çıkarılıyor.
Bunun gerçekleşmesi için Çin’deki yapay zeka laboratuvarlarının giderek daha gelişmiş verilere ihtiyacı bulunuyor.
İlk bakışta Çin’in bu konuda sorun yaşamaması gerektiği düşünülebilir. Ülke, hükümetin geniş kapsamlı gözetim sisteminden ve yüz milyonlarca kişinin kullandığı büyük teknoloji platformlarından elde edilen çok büyük miktarda veriye sahip.
Ancak bu veriler farklı devlet kurumları ve şirketler tarafından ayrı sistemlerde tutuluyor.
Eurasia Group’tan risk analisti Xiaomeng Lu’ya göre bu nedenle Çin’deki yapay zeka laboratuvarları modellerini geliştirmek için yeterli miktarda kullanışlı veri bulmakta zorlanıyor. Bu durumun nedenlerinden biri de Çinli araştırmacıların güçlü sistemlerden veri toplayıp kendi modellerini oluşturduğu damıtma olarak bilinen yönteme yoğun şekilde başvurması.
ABD’li şirketler arasında Anthropic gibi şirketler, Çinli rakiplerinin teknolojilerini haksız biçimde kopyaladığından şikayet ediyor.
Lu, Çin’in önceliğinin ülke içindeki veri akışının önündeki engelleri kaldırmak olduğunu belirtiyor. Ulusal Veri İdaresi de planında devlet, şirketler ve akademi arasında veri paylaşımının sağlanması için mevcut veri silolarının parçalanmasını hedefliyor.
ABD’nin veri avantajı
ABD ise Çin’in yaşadığı kadar ciddi bir veri sıkıntısıyla karşı karşıya değil. Mercor ve Scale AI gibi veri sağlayıcıları yalnızca yapay zeka sistemlerinin otomobilleri veya diğer nesneleri tanıyabilmesi için görüntüleri etiketleyen çalışanları işe almıyor.
Bu şirketler aynı zamanda matematikçileri matematiksel kanıtları işaretlemek, hukukçuları ise hukuki belgeleri sınıflandırmak için işe alarak yapay zeka modellerinin daha gelişmiş hale gelmesine katkı sağlıyor.
Çin’in veri alanında ABD’ye yetişebilmesi için Ulusal Veri İdaresi’nin planı, ülkenin benzer şekilde yüksek değerli verilere yönelmesini öngörüyor.
Bu kapsamda düşük maliyetli, manuel etiketleme çalışmalarından “uzman tipi veri işaretlemeye” geçilmesi hedefleniyor. Plan ayrıca üniversitelerin veri etiketleme dersleri geliştirmesini ve yeni mezunların veri işaretleme alanında kariyer yapmasını teşvik ediyor.
Çin propagandasının etkisi tartışılıyor
Çin, yapay zeka sohbet robotlarının geliştirilmesinde daha fazla söz sahibi olmak isteyen tek ülke değil. Ancak Batılı uzmanlar, Çin’in verilerini dünya genelinde yaygınlaştırmasının Komünist Parti propagandasının etkisini artırabileceği konusunda endişeli.
Avustralya Stratejik Politika Enstitüsü’nden siber güvenlik uzmanı Alex Colville, Çin’in veri ihracatının otoriter devletlere yapay zeka sohbet robotlarının değerlerini belirleme konusunda daha fazla güç verebileceğini savunuyor.
Çin’de geliştirilen yapay zeka modellerinin, Komünist Parti’nin resmi anlatılarından sapmamalarını sağlamak amacıyla sıkı kurallara uyması gerekiyor.
Örneğin DeepSeek tarafından geliştirilen popüler yapay zeka modelleri, Xi Jinping ve Pekin’in “sıfır Covid” politikaları hakkındaki hassas sorulara yanıt vermekten kaçındı. Bu durum, Çin’in internet kontrollerini aşmaya yönelik yazılımlar kullanıldığında da görüldü.
Çin karakteri taşıyan yapay zeka verileri
Çin devlet medyasının yapay zeka modellerini dolaylı olarak etkilemesi Ancak Pekin bununla yetinmiyor ve bazı durumlarda resmi anlatılar taşıyan kendi verilerinin yapay zeka modellerinin geliştirilmesinde doğrudan kullanılmasını hedefliyor.
Çin, bazı büyük veri kümelerini GitHub ve Hugging Face gibi küresel veri depolarında geliştiricilerin ücretsiz kullanımına açtı.
Bu veri kümelerinin en büyüğü olan WanJuan, Çince’de “on bin tomar” anlamına geliyor. Veri kümesi, geliştiricilerin yapay zeka sistemleri oluşturması veya mevcut sistemleri geliştirmesi için başlangıç noktası olarak kullanılabilecek şekilde hazırlandı.
Devlet destekli Şanghay Yapay Zeka Laboratuvarı tarafından oluşturulan WanJuan; tarih, spor, hukuk, güncel olaylar, tıp ve edebiyat gibi çok sayıda alanı kapsıyor.
Veri kümesi Çince’nin yanı sıra Arapça, Korece, Rusça, Tayca ve Vietnamca dillerinde de kullanıma sunuluyor. Koleksiyonun “ana akım Çin değerleriyle” uyumlu olacak şekilde tasarlandığı belirtiliyor.
Çin modellerinin küresel yayılımı
Pekin’in veri hamlesi, düşük maliyetli Çin yapay zeka modellerinin küresel ölçekte yaygınlaşmasıyla da destekleniyor.
Çin’in düşük maliyetli modelleri, daha pahalı Amerikan modellerine yakın performans gösterebiliyor. Atlantik Konseyi’nde Pekin’in küresel teknoloji alanındaki rolünü inceleyen kıdemli uzman Kenton Thibaut’a göre bu durum, Çin tarafından hazırlanan veri kümelerini özellikle gelişmekte olan ülkelerdeki kullanıcılar açısından cazip hale getirebilir.
Thibaut, bu sürecin Çinli şirketler ve Pekin açısından teknolojik bir “kilitlenme” yaratabileceğini belirtiyor.
Uzmanlara göre Çin’in daha geniş hedefi, yalnızca kendi yapay zeka şirketlerini güçlendirmek değil, dünyanın yapay zeka üzerinden nasıl bilgiye eriştiği ve hangi değerlerin öne çıktığı üzerinde daha fazla söz sahibi olmak.
