İran, internet ve hücresel ağları kapatınca protestolar neredeyse görünmez oldu; ancak aktivistler, kaçak Starlink terminalleri sayesinde çevrimiçi kalıp gösterileri dünyaya duyurdu. Peki bu durum tam olarak nasıl gerçekleşti?
İran’da geçen hafta uygulanan internet ve hücresel ağ kesintisi neredeyse tam bir ablukaydı. Yetkililer interneti ve mobil iletişimi kapatmış, çevrimiçi bankacılık, alışveriş ve mesajlaşma servisleri çalışmaz hale gelmişti. Genişleyen protestolar hakkında bilgi akışı neredeyse yok denecek kadar azdı.
Buna rağmen aktivistler, geliştiriciler ve mühendislerden oluşan düzensiz bir ağ, İran’ın dijital engellerini aştı.
Ülkelerine gizlice soktukları binlerce Starlink uydu internet sistemi sayesinde çevrimiçi olan bu kişiler, sokaklarda ateş açan askerlerin ve ailelerin ceset arayışlarının görüntülerini yayımladı.
Dijital hak araştırmacıları ve gözlemcilere göre, bu hamle İran hükümetini harekete geçirdi. Yetkililer, Starlink cihazlarının çalışması için gerekli GPS sinyallerini bozacak askeri seviyede elektronik silahlar devreye soktu; aktivistler ve sivil toplum grupları, bunun Ukrayna gibi savaş alanları dışında nadiren kullanıldığını belirtti.
İran’da 50 bin Starlink bulunuyor
İran’daki internet kesintilerindeki bu deliklerin tesadüf olmadığı vurgulanıyor. 2022’den bu yana aktivistler ve sivil toplum grupları, Starlink terminallerini gizlice ülkeye sokma üzerinde çalıştı. ABD hükümetinin Starlink ve diğer şirketlerin İran’da iletişim araçları sunmasını sağlayan yaptırım muafiyeti de bu sürece katkı sağladı.
Dijital aktivistlere göre, İran’da şimdi yaklaşık 50 bin Starlink terminali bulunuyor; bu durum, geçen yıl yürürlüğe giren ve cihazları yasaklayan İran yasasına ve lisanssız hizmetleri yasaklayan kurallara rağmen gerçekleşti.
ASL19 adlı dijital hak grubu yöneticisi Fereidoon Bashar, “Bu altyapıyı kurmak için planlama yapmak gerekiyor. Bu, farklı gruplar arasında yıllarca süren planlama ve çalışmaların sonucudur,” dedi.
Ablukalar artık daha zor
Gizli Starlink ağları ve İran hükümetinin sert tepkisi, ulusal dijital ablukaların artık otoriteler için uygulanmasının zorlaştığını gösteriyor. Hükümetler, uzun süredir Hindistan, Myanmar ve Uganda gibi ülkelerde muhalefeti susturmak için internet kesintileri uyguluyor. Ancak uydu internet gibi teknolojilerin yayılması, bu kesintileri karmaşık hale getirdi ve yeni teknolojilere karşı adeta kedi-fare oyunu başlattı.
Starlink, Elon Musk’ın SpaceX şirketi tarafından sağlanıyor ve uydu bağlantısını Dünya’daki terminallere göndererek karasal sansür altyapılarını atlıyor. Bu, hizmetin İran’daki protestolarda olağanüstü bir rol oynamasını sağladı; göstericilerin organize olmasını ve dış dünyayla iletişim kurmasını mümkün kıldı.
Kısıtlı erişim ve hayat hattı
Starlink hala İran nüfusunun yalnızca küçük bir kesimi tarafından kullanılabiliyor ve yaklaşık 3.000 kişinin öldüğü tahmin edilen protestolar hakkında bilgi hala sınırlı. Çoğu kişi için internet ciddi şekilde kısıtlı, bazı yerli hizmetler yeniden açılmış olsa da video oyun servisleri sohbet seçeneklerini kaldırmış, e-ticaret platformları mesajlaşma özelliklerini engellemiş durumda.
Araştırmacılar, bunun ekonomiyi yürütürken iletişimi sınırlama çabası olduğunu belirtiyor.
Sürgündeki aktivist Ahmad Ahmadian konuyla ilgili ‘Bu yaşadığımız en şiddetli internet kesintisi. Starlink bir hayat hattı’ dedi.
Starlink ve Musk’ın jeopolitik etkisi sahneye çıktı
Starlink’e olan güven, Elon Musk’ın jeopolitik etkisini de gözler önüne seriyor. Bu hafta Musk, İran’daki tüm Starlink hizmetlerinin ücretsiz olacağını açıkladı. ABD Başkanı Donald Trump da uydu internet teknolojisinin önemine vurgu yaptı.
Çoğu internet kesintisinde hükümetler yerel servis sağlayıcılarına erişimi kapatma emri verirken, veri filtreleme teknikleri belirli bağlantıları daraltabiliyor. 2024’te dünya genelinde 54 ülkede 296 internet kesintisi yaşandı ve bu rekor seviyeye ulaştı, dijital hak grubu Access Now bildiriyor.
İran’ın sansür mekanizması nasıl işliyor?
İran uzun süredir internet kesintilerini uygulayan bir ülke ve çevrimiçi sansür sistemi, Çin dışında dünyada en gelişmişlerinden biri olarak kabul ediliyor. Devlet destekli Ulusal Bilgi Ağı, ülkeyi büyük ölçüde dünyadan izole ediyor. Hükümet, küresel internet içeriğine erişimi sıkı şekilde kontrol ederken, bankacılık, alışveriş ve ulaşım gibi onaylı hizmetlerde sorunsuz bağlantı sağlıyor.
İhtiyaç duyulduğunda, yetkililer bazı bölgelerde interneti kısmi olarak kesebiliyor; temel çevrimiçi hizmetlere ise erişim devam ediyor. Sistem mükemmel değil; çok sayıda İranlı VPN ve diğer araçları kullanarak Instagram ve diğer uluslararası hizmetlere ulaşıyor.
8 Ocak’ta kitlesel protestolar büyüdüğünde, İran yetkilileri internet erişimini tamamen kapatarak 90 milyon kişilik ülkeyi dijital ablukaya aldı. VPN’ler çalışmaz hale geldi; Netblocks’a göre internet trafiği %99 oranında düştü.
Protestocular ve aktivistler, iletişim engeline hazırlıklıydı. 2022’deki protestolarda internet kapatıldığında, Starlink terminallerinin komşu ülkelerden gizlice sokulması planlandı. Holistic Resilience adlı hak grubu yöneticisi Ahmadian, ilk Starlink terminallerini sınırdan geçirerek çalıştırmayı başardıklarını söyledi: “Açtık ve sorunsuz çalıştı.”
Başarının ardından, Ahmadian bir kaçak ağı kurmaya yardımcı oldu. Telegram kanalları ve diğer çevrimiçi platformlar üzerinden satıcılar Starlink ünitelerini sattı ve teslimat rotalarını Birleşik Arap Emirlikleri, Irak Kürdistanı, Ermenistan ve Afganistan üzerinden koordine etti.
Kaçak Starlink’in bedeli ne?
Ahmadian, son protestolardan önce bir Starlink terminalini İran’a kaçak sokmanın 700-800 dolar tuttuğunu belirtti. Daha zengin İranlılar arasında, Instagram, YouTube ve diğer kısıtlı platformlara erişim için kara borsa oluştu.
Şu anda İran’da yaklaşık 50.000 Starlink terminali, çatılarda ve gizli noktalarda saklanıyor. Geliştiriciler, tek bir Starlink bağlantısını başkalarıyla paylaşabilecek araçlar geliştirdi; bu sayede bir terminal, uzaklardaki kullanıcılar için bir ağ geçidi haline geldi.
İran, Starlinkleri bulmak için dronla arama başlattı
İran hükümeti, Starlink’in yaygınlığının farkındaydı ancak yakın zamana kadar kullanımı kısıtlamaya çalışmadı. Son elektronik karıştırma çabaları bazı bölgelerde etkili oldu ancak terminaller çok sayıda ve yaygın olduğundan tam engelleme mümkün olmadı. Araştırmacılar, İran’ın en büyük üniversitelere yakın mahallelerdeki terminalleri hedef alarak öğrencileri çevrimdışı bırakmaya odaklandığını belirtti.
Yetkililer, Starlink terminallerini bulmak için dronlar kullandı; aktivistlere göre cihazların ele geçirilmesi ve Starlink sahiplerinin cezalandırılacağı uyarıları ile korku yaratmaya çalıştı.
Adam Satariano, Paul Mozur and Sheera Frenkel / New York Times
