İsrail’in Somaliland’ı bağımsız bir devlet olarak tanımasının arkasında neler yatıyor? BBC analizine göre Filistinlilerin bölgeye yerleşimi, Husilerin kontrolü ve bölgede İran’ın dengelenmesi gibi faktörler öne çıkıyor…
İsrail geride kalan günlerde Somaliland’ı resmi olarak tanıdı. Türkiye’nin Tel Aviv’in Somaliland kararına sert tepki göstermesinin arkasında ise Ankara ile Mogadişu arasındaki stratejik ortaklık yatıyor. Sert tepkiler sadece Türkiye kanadından değil Avrupa ve Afrika ülkelerinden de geldi, son olarak Çin de İsrail’in kararını kınadı.
Türkiye, Somali’nin toprak bütünlüğünü uzun yıllardır açık şekilde savunurken; askeri eğitimden altyapı yatırımlarına, liman ve havalimanı işletmelerinden insani yardımlara kadar ülkedeki en etkili dış aktörlerden biri konumunda bulunuyor. Bu bağlamda bu hafta Cumhurbaşkanı Erdoğan ile Somali lideri Hasan Şeyh Mahmud temaslarda da bulundu.
İsrail’in Somaliland’ı tanıması, Ankara açısından yalnızca bir diplomatik tanıma meselesi değil; Somali’de kurulan güvenlik mimarisine, Kızıldeniz dengelerine ve Türkiye’nin Afrika Boynuzu’ndaki nüfuzuna doğrudan bir meydan okuma olarak değerlendiriliyor.
BBC’nin haberine göre Somaliland, 30 yılı aşkın bir süre önce Somali’den ayrıldığını ilan etmişti. Bölgenin lideri kararı “tarihi bir an” olarak nitelendirirken, Somali yönetimi İsrail’in hamlesini ülkenin egemenliğine açık bir saldırı olarak değerlendirdi.
Kararın ardından Türkiye, Suudi Arabistan ve Afrika Birliği’nin de aralarında bulunduğu çok sayıda ülke ve uluslararası kuruluş İsrail’i sert ifadelerle eleştirdi. Çin de tepkisini dile getirerek, ayrılıkçı hareketlerin desteklenmemesi gerektiğini vurguladı.
Çin karşı, ABD destekliyor
Çin Dışişleri Bakanlığı Sözcüsü Lin Jian, yaptığı açıklamada, ‘Hiçbir ülke, kendi çıkarları uğruna başka ülkelerin iç ayrılıkçı güçlerini teşvik etmemeli veya desteklememelidir’ ifadelerini kullandı.
ABD ise İsrail’e destek verdi. Birleşmiş Milletler Güvenlik Konseyi’nde düzenlenen acil oturumda konuşan ABD’nin BM Daimi Temsilci Yardımcısı Tammy Bruce, İsrail’in kararına yönelik tepkilerin, yıl başında bazı ülkelerin Filistin devletini tanımasına gösterilen yaklaşım ile çeliştiğini savundu.
Bruce, “Bu yılın başında bazı ülkeler tek taraflı olarak var olmayan bir Filistin devletini tanıdı. Buna rağmen Konsey’de acil bir toplantı yapılmadı” dedi.
İsrail’in BM Daimi Temsilci Yardımcısı Jonathan Miller ise kararın Somali’ye karşı düşmanca bir adım olmadığını belirterek, “Tanıma bir meydan okuma değil, bir fırsattır” ifadelerini kullandı.
Somaliland neden bağımsızlık istiyor?
Aden Körfezi kıyısında yer alan, büyük ölçüde yarı çöl karakterine sahip Somaliland, 1991 yılında Somali’nin askeri diktatörü Siad Barre’nin devrilmesinin ardından bağımsızlığını ilan etti.
Bu süreç, Barre rejiminin bölgedeki ayrılıkçı gruplara yönelik sert operasyonlarıyla şekillendi. On binlerce kişi hayatını kaybetti, çok sayıda yerleşim yeri yerle bir edildi.
Uluslararası alanda tanınmamasına rağmen Somaliland; işleyen bir siyasi sisteme, devlet kurumlarına, polis gücüne ve kendi para birimine sahip. Bölgenin tarihsel kökenleri 19. yüzyıldaki sömürge dönemine dayanıyor. 1960’a kadar “Britanya Somalilandı” olarak bilinen bölge, İtalyan Somalilandı ile birleşerek Somali Cumhuriyeti’ni oluşturmuştu.
Bağımsızlık yanlıları, Somaliland nüfusunun büyük ölçüde Isaaq klanına mensup olduğunu ve bu durumun Somali’nin diğer bölgelerinden etnik olarak ayrıştığını savunuyor.
Yaklaşık 6 milyon nüfusa sahip olan Somaliland, Somali’nin aksine görece istikrarlı ve barışçıl bir yapı sergiliyor. Destekçilerine göre bölgenin, uzun yıllardır saldırılarla sarsılan Somali’ye bağlı kalmaması gerekiyor.
Somali: Bu varoluşsal bir tehdit
Somali hükümeti ise Somaliland’ı ülkenin ayrılmaz bir parçası olarak görüyor. Mogadişu yönetimi, Somaliland’ın bağımsızlığının tanınmasının Somali’nin egemenliğini ihlal edeceğini defalarca vurguladı.
Somali Cumhurbaşkanı Hasan Şeyh Mahmud, İsrail’in kararını ülkenin birliğine yönelik “varoluşsal bir tehdit” olarak tanımladı.
İsrail neden Somaliland’i tanıdı?
İsrail Başbakanı Binyamin Netanyahu, Cuma günü Somaliland Cumhurbaşkanı Abdirahman Muhammed Abdullah ile yaptığı telefon görüşmesinde, Somaliland’ın “kendi kaderini tayin hakkını” tanıdıklarını söyledi.
Netanyahu, bu adımın iki ülke arasındaki iş birliğini genişletmek için önemli bir fırsat sunduğunu belirtti. İsrail, tarım, sağlık, teknoloji ve ekonomi alanlarında Somaliland ile iş birliği yapmayı planlıyor.
Ancak uzmanlara göre kararın arkasında daha derin stratejik nedenler bulunuyor.
İsrail Ulusal Güvenlik Çalışmaları Enstitüsü, geçtiğimiz ay yayımladığı analizde, İsrail’in Kızıldeniz bölgesinde müttefiklere ihtiyaç duyduğunu, özellikle İran destekli Husilere karşı olası operasyonlar açısından Somaliland’ın stratejik önem taşıdığını vurguladı.
Gazze savaşının Ekim 2023’te başlamasının ardından İsrail, Yemen’deki Husi hedeflerine saldırılar düzenlemişti.
Husiler ise Somaliland üzerinde olası bir İsrail varlığını “meşru askeri hedef” olarak gördüklerini açıkladı.
Filistin iddiaları ve bölgesel endişeler
Son aylarda bazı medya kuruluşları, İsrail’in Gazze’den zorla çıkarılabilecek Filistinlilerin Somaliland’a yerleştirilmesi konusunda temaslarda bulunduğunu öne sürmüştü. İsrail bu iddialar hakkında yorum yapmazken, Somaliland yönetimi tanıma kararının Filistin meselesiyle bağlantılı olmadığını savundu.
Buna karşın hem Somali hem de Filistin Yönetimi, İsrail’in Somaliland hamlesinin Filistinlilerin zorla yerinden edilmesi planıyla bağlantılı olabileceğini öne sürdü.
Somali Cumhurbaşkanı Mahmud, “Filistin halkının kendi topraklarından sürülmesini asla kabul etmeyeceğiz” dedi.
ABD’li Afrika uzmanı Cameron Hudson ise BBC’ye yaptığı değerlendirmede, İsrail’in temel amacının Kızıldeniz’de İran etkisini dengelemek olduğunu söyledi.
Bu kadar tepkinin gerçek sebebi ne?
İsrail’in kararı; Mısır, Türkiye, Suudi Arabistan, Afrika Birliği, Yemen, Sudan, Nijerya, Libya, İran, Irak ve Katar başta olmak üzere çok sayıda ülke tarafından eleştirildi.
Tepkilerin ortak noktası, Somali’nin “toprak bütünlüğü” vurgusu oldu. Afrika Birliği, Somaliland’ın tanınmasının, kıta genelinde ayrılıkçı hareketleri teşvik edebileceği ve istikrarsızlık yaratabileceği uyarısında bulunuyor.
