Patricia Cohen / New York Times
Trump’ın cezalandırıcı gümrük tarifeleriyle müttefikleri ve rakiplerini hedef alması, ticareti zorlaması, tahvil piyasalarını sarsması, fiyatları yükseltmesi ve küresel ekonomiye daha fazla belirsizlik enjekte etmesi daha önce de görülen bir durum.
Ancak bu kez farkı yaratan unsur, ABD’nin İran ile savaş halinde olması, Basra Körfezi bölgesindeki kritik ticaret ve enerji rotalarının kapanması ve küresel petrol fiyatının varil başına 100 dolara yaklaşmış olması. Trump, ilk kapsamlı gümrük tarifelerini 2 Nisan 2025’te açıkladığında petrolün varil fiyatı yaklaşık 70 dolar seviyesindeydi.
Hollanda merkezli çok uluslu banka ING’nin baş ekonomistlerinden Carsten Brzeski, Trump’ın tarife oranlarını ilk kez açıkladığı güne atıfla, “Bu yeni ticaret gerilimleri, küresel ekonominin yükselen enerji fiyatları nedeniyle geçen yılki Kurtuluş Günü’ne göre daha zayıf olduğu bir dönemde ortaya çıkıyor” dedi.
ABD Başkanı Donald Trump’ın Avrupa Birliği üyeleri de dahil olmak üzere 80’den fazla ülkeye yönelik yeni ithalat vergileri, ABD Yüksek Mahkemesi’nin şubat ayında önceki tarifelerin büyük bölümünü iptal etmesinin ardından gümrük vergilerini yeniden yürürlüğe koymaya yönelik son adımı oldu.
Ticaret ortaklarının haksız çalışma uygulamalarını gerekçe gösteren yeni tarifeler, mahkeme kararının hemen ardından yürürlüğe konulan benzer nitelikteki geçici tarifelerin yerini alıyor. Önümüzdeki dönemde yeni tarifelerin de gelmesi bekleniyor.
Brzeski ve diğer analistler, ekonominin Trump’ın ticaret savaşının enflasyon üzerindeki etkisinin önemli bir bölümünü zaten sindirdiğini belirtiyor.
Chicago merkezli küresel finans kuruluşu Northern Trust’ın baş ekonomisti Carl Tannenbaum, “Tarifelere bağlı mal enflasyonunun en kötü dönemi muhtemelen geride kaldı” dedi. Şirketlerin geçen yıl fiyatları artırdığını ve Yüksek Mahkeme kararının ardından bu zamları geri almadığını söyledi.
Hem tarifeler hem de bunların öngörülemez biçimde uygulanması, şirketlerin uzun vadeli plan yapmasını zorlaştırıyor, yatırımları olumsuz etkiliyor ve üretim ile tedarik zincirlerini nasıl uyarlayacaklarını hesaplamak zorunda kalan işletmeler nedeniyle ekonomik büyümeyi yavaşlatıyor.
Buna karşın analistlere göre beş ay önce ABD ve İsrail’in saldırılarıyla başlayan ve giderek tırmanan İran savaşı, şu anda küresel ekonomi üzerinde gümrük tarifelerinden çok daha büyük bir etki yaratıyor. Japonya Kabine Ofisi, şirketlerin İran savaşından kaynaklanan maliyet artışlarını 2022’de Rusya’nın Ukrayna’yı işgalinin ardından yaşanan son büyük küresel enerji şokundan bile daha hızlı şekilde tüketicilere yansıtıyor olabileceğini açıkladı.
Hürmüz Boğazı ve Kızıldeniz’deki kritik enerji ticaret rotalarındaki aksamalar sürüyor. İran destekli Yemen’deki Husilerin Suudi Arabistan ile gerilimi tırmandırması ve bölgede ikinci bir cephe açmasının ardından petrol fiyatları geçen hafta yeniden yükseldi.
Petrol fiyatlarındaki yükseliş piyasalarda tedirginlik yaratarak devlet tahvillerinde satış dalgasına ve hisse senetlerinde düşüşe neden oldu. ABD’de benzin fiyatları galon başına 4 dolara yükselirken mortgage faizleri de artış gösterdi.
Paris’teki Sciences Po Üniversitesi’nde profesör olan Paola Subacchi, “Orta Doğu’daki durum bana göre ve verilerin gösterdiğine göre küresel ekonomi açısından bu tarife gösterisinden çok daha kaygı verici” dedi. Ticaret cephesi için ise “Aşağı yukarı aynı hikâye” değerlendirmesinde bulundu.
Asya son gelişmeleri kaygıyla izliyor
Dünyada hem tarifelerden hem de savaştan en fazla etkilenen bölgelerin başında, hem ihracata hem de ithal enerjiye büyük ölçüde bağımlı olan Asya geliyor.
Asya’nın önde gelen ekonomilerinden birçoğu Washington ile ticaret anlaşmalarını güvence altına almak için yoğun müzakereler yürüttü. Trump’ın yeni tarifelerinin bu anlaşmaları nasıl etkileyeceği henüz tam olarak netlik kazanmasa da birçok yabancı hükümet temsilcisi, özel görüşmelerde tarife oranlarının geçen yıl üzerinde uzlaşılan seviyelerde tutulacağının kendilerine iletildiğini söyledi.
Japonya, yüzde 15’lik düşürülmüş gümrük tarifesi karşılığında ABD’ye 550 milyar dolarlık yatırım sözü verdi. Güney Kore gemi inşası ve batarya üretimine onlarca milyar dolar ayırmayı taahhüt ederken, Tayvan da gelişmiş yarı iletken üretimini genişletmek için onlarca milyar dolarlık yatırım sözü verdi.
Buna rağmen Asya ekonomileri beklentilerin üzerinde bir performans sergiledi.
Japonya’nın en büyük yatırım bankası ve aracı kurumu Nomura’nın ekonomisti Sonal Varma, “Benim açımdan en önemli sonuç, bu ekonomilerin tüm bu şoklara karşı ne kadar dayanıklı olduğu” dedi.
ABD ile Çin arasındaki müzakerelerin nasıl sonuçlanacağı ise Trump’ın yeniden başlattığı ticaret savaşlarının en kritik başlığı olarak görülüyor.
Tannenbaum, “Bu sürecin asıl belirleyici unsuru ABD ile Çin arasındaki mücadele” dedi.
Çin ABD’nin zayıf noktalarını iyi biliyor
Tannenbaum, “Çin, ticaret pazarlıklarında son derece güçlü bir taraf olduğunu gösterdi. Buna uzun zamandır hazırlanıyorlar ve ABD’nin zayıf noktalarını çok iyi biliyorlar” ifadelerini kullandı.
Çin Devlet Başkanı Şi Cinping’in eylül ayında Washington’a resmi bir ziyaret gerçekleştirmesi planlanıyor. Şi daha önce de Trump yönetimine ticaret konusunda baskı yapmak amacıyla ABD’nin teknoloji ve savunma sanayisi için kritik öneme sahip nadir toprak elementleri ile kalıcı mıknatıs üretiminde kullanılan minerallerin ihracatını kısıtlamaya hazır olduğunu göstermişti.
Peterson Uluslararası Ekonomi Enstitüsü Kıdemli Araştırma Görevlisi Mary E. Lovely, kısa süre önce Çinli analistlerle bir araya geldiğini belirterek, “Çinli liderler, kalıcı mıknatıslar ve nadir toprak elementleri üzerindeki hakimiyetlerinin Trump’ın gümrük tarifelerini mevcut seviyelerin çok üzerine çıkarmasını engelleyeceğine son derece güveniyor” dedi.
Bu durum, Çin’in komşularına kıyasla daha düşük gümrük tarifeleriyle karşılaşmasına ve rakiplerine karşı ekonomik avantaj elde etmesine yol açabilir.
