ABD ve İsrail’in İran’a yönelik saldırıları yedinci gününde devam ediyor. Operasyonlar, binlerce sivilin hayatını kaybetmesine, bölgede ekonomik ve siyasi kaosun derinleşmesine yol açtı.
ABD ve İsrail’in İran’a yönelik başlattığı ortak askeri operasyon, yedinci gününe girerken Orta Doğu’da ciddi bir krize yol açtı. “Epic Fury” ve “Roaring Lion” adıyla yürütülen saldırılar, Orta Asya’dan Avrupa’nın sınırlarına kadar uzanan geniş bir alanda milyonlarca insanın yaşamını ve geçim kaynaklarını tehdit ediyor.
Operasyonun amacı resmi olarak bölgesel tehditleri ortadan kaldırmak ve İran’ın nükleer programını sınırlamak olarak açıklansa da, şiddetin ve kaosun bölgeyi ne ölçüde etkilediği şimdiden gözlemleniyor.
The Guardian, ilk haftasına giren savaşa dair 7 soruyu cevapladı:
1. Savaş neden çıktı?
İran, bölgesel güç olarak kendisini ABD ve İsrail’in düşmanı olarak tanımlıyor ve bu yaklaşımını Orta Doğu’daki etkisini artırmak için kullanıyor. Lübnan’daki Hizbullah ve Yemen’deki Husi gibi militan gruplara verdiği destek, Tahran’ın etkisini genişletme stratejisinin bir parçası.
İran’ın nükleer programı resmi olarak sivil amaçlı olduğunu iddia etse de Washington bu iddiayı kabul etmiyor. ABD,
geçen hafta kadar süren diplomatik müzakereleri bırakarak hava saldırılarına başladı.
İsrail, bölgesel politika olarak düşman güçleri zayıf tutmayı hedefleyerek operasyon ve öldürme stratejilerini kullandı. Bu politika, diplomasiye sırtını dönmek ve bölgeyi istikrarsızlaştırmakla eleştiriliyor.
Başbakan Benjamin Netanyahu, yıllardır ABD’ye İran’a saldırı çağrısı yaptı ve uluslararası anlaşmaları göz ardı etti. Uzmanlar, mevcut durumun beklenen istikrarsızlığı hızla gündeme getirdiğini belirtiyor.
2. ABD ve İsrail’in neyi hedefliyor?
ABD ve İsrail’in açıklamalarına göre saldırıların başlıca amaçları, İran ve müttefiklerinden kaynaklanan tehditleri ortadan kaldırmak, Tahran’ın nükleer kapasitesini yok etmek ve gerekirse rejim değişikliği sağlamak.
ABD’de bazı Evanjelik gruplar, operasyonu kıyametin habercisi olarak görüyor ve bu çatışmanın Mesih’in dönüşünü hızlandıracağını düşünüyor.
İlk saldırıların ardından ABD Başkanı, “amaç Amerikan halkını korumak” olarak açıklamada bulundu. Netanyahu ise İran’ın füze ve nükleer tehdidini ortadan kaldırmayı ve rejim değişikliğini hedeflediğini söyledi.
Operasyon aynı zamanda Kürt gruplar ve diğer anti-rejim gruplarının iç ve dış muhalefeti harekete geçirmesi için teşvik ediliyor; bu durum, öngörülemez bir iç savaşa yol açabilir.
3. Savaştaki insani ihlallerin boyutu ne?
İran Kızılayı’na göre, operasyonlarda İran’da 1.230 kişi hayatını kaybetti. En dramatik saldırılardan biri, Minab’daki bir kız ilkokuluna yapılan hava saldırısı oldu; onlarca çocuk yaşamını yitirdi. Sri Lanka açıklarında bir İran savaş gemisine yapılan ABD denizaltı saldırısında en az 87 denizci öldü.
Lübnan’da İsrail’in saldırıları yüzbinlerce kişiyi yerinden etti; 217 kişi yaşamını yitirdi, 798 kişi yaralandı. İran’dan yapılan saldırılarda ABD ve İsrail de kayıp verdi: 12 İsrailli ve 6 ABD personeli öldü. Diğer bölgelerde, Birleşik Arap Emirlikleri, Bahreyn ve Kuveyt İran’ın füzeleri ve dronları nedeniyle zarar gördü. Saldırılar, bölge dışında Azerbaycan ve Kıbrıs’ı da etkiledi.
4. İran’a ne olacak?
Savaşın ilk gününde İran’ın dini lideri Ali Hamaney öldürüldü. Yerine geçecek kişi henüz açıklanmadı, ancak oğlu Mojtaba Hamaney olası halef olarak değerlendiriliyor.
Ülke yönetimi, geçici bir organ aracılığıyla devam ediyor. Devletin tamamen çökme riski bulunuyor ve bölgesel güçler, İran’ın parçalanmasından endişe ediyor.
Tarih, ABD’nin başlangıçta başarılı görünen operasyonlarının uzun vadede başarısızlıkla sonuçlanabileceğini gösteriyor; Afganistan 2001 ve Irak 2003 örnekleri, başlangıçtaki zaferlerin uzun süreli kaosla sonuçlanabileceğini ortaya koyuyor.
5. İran ne kadar direnebilir?
İran’ın konvansiyonel ordusu ABD ve İsrail ile kıyaslanamaz ve füze ile dron kapasitesi sınırlı. Ancak asimetrik savaş deneyimi, küçük ve mobil grupların büyük güçlere karşı etkili saldırılar yapmasını sağlıyor. İran, operasyonlar sırasında Hürmüz Boğazı’nı kapatarak küresel petrol arzını kısıtladı ve hava trafiğini aksattı. Böylece çok boyutlu bir ekonomik ve stratejik etki yaratıldı.
6. Körfez ülkeleri tarafsız kalabilecek mi?
Güney Körfez ülkelerinin tavrı belirsizliğini koruyor. İran, ABD üsleri ve çıkarlarını hedef alırken, Körfez ülkelerinde sabır sınırına gelindi. Suudi Arabistan ve BAE, İran’ı düşman olarak görse de, çatışmaya dahil olma riski taşımakta. Her tarafın zarar görebileceği bu savaş, bölgeyi daha da karmaşık bir duruma sokuyor.
7. Savaş, hukuki olarak ne söylüyor?
Uzmanlar ve politikacılar, operasyonların uluslararası hukuka aykırı olduğunu belirtiyor. ABD ve İsrail, saldırıları önleyici meşru müdafaa olarak savunsa da İngiltere operasyonlara katılmayacağını açıkladı. İspanya Başbakanı Pedro Sánchez, savaşın “milyonların kaderiyle Rus ruleti oynamak” olduğunu ifade ederek saldırıları “uluslararası hukuka aykırı” olarak nitelendirdi. Hukuki belirsizlik ve eleştiriler, savaşın uluslararası arenada meşruiyetini tartışmalı kılıyor.
Bu gelişmeler ışığında, Orta Doğu’daki durumun ne kadar süreceği ve çatışmanın bölgesel ve küresel etkilerinin ne olacağı belirsizliğini koruyor. İnsanî kayıplar, ekonomik kaos ve siyasi istikrarsızlık, bölgenin geleceğini ciddi şekilde tehdit ediyor.
