İran yönetimi, internete erişimin güvenlik onayına bağlı bir ayrıcalık haline geldiği iki katmanlı bir sistemi test ediyor. Uygulamanın ekonomik maliyetinin çok ağır olabileceği belirtiliyor
İran’da ekonomik taleplerle başlayan protestoların ardından uygulanmaya başlanan internet kesintisi sürüyor. Ancak bu kesintiler bundan sonra devreye alınacak kısıtlamalar dikkate alındığında yalnızca bir başlangıç olabilir. Zira, İran internete yalnızca güvenlik soruşturmasından geçmiş dar bir kesimin erişebildiği, ülkenin yaklaşık 90 milyonluk nüfusunu ise kapalı bir intranet içinde tutan yeni bir sistem kuruyor.
İran Hükümet sözcüsü Fatemeh Mohajerani, uluslararası internet erişiminin en az mart ayının sonuna kadar geri getirilmeyeceğini doğruladı. Teksas merkezli ve İran’daki internet sansürünü izleyen Filterwatch ise, Mohajerani dahil hükümet kaynaklarına dayandırdığı açıklamasında, erişimin “asla eski haline dönmeyeceğini” aktardı.
Rest of World’de yer alan habere göre, İran’ın girişimini farklı kılan nokta da bu. Diğer otoriter rejimler, nüfusları internete bağlanmadan önce dijital duvarlar ördü. İran ise halihazırda bağlantılı, üstelik ekonomik olarak serbest düşüşte olan bir ekonomiyi dünyadan koparmaya çalışıyor.
Kışla internetine beyaz liste ile erişim
Filterwatch’ın paylaştığı planlama belgelerine göre sistemin adı “Kışla İnterneti”. Bu mimaride küresel internete erişim yalnızca sıkı bir güvenlik “beyaz liste” üzerinden sağlanacak.
ABD merkezli, aktivistlere savunuculuk amacıyla video kullanımı eğitimi veren Witness’da dijital haklar araştırmacısı olarak çalışan Mahsa Alimardani, Rest of World’e yaptığı açıklamada, “Rejimin tek bir korkusu var: İranlıların kendi gerçeklerini anlatması ve suçların belgelenmesi” dedi.
Katmanlı internet erişimi fikri İran için yeni değil. Rejim, 2013’ten bu yana sessizce “beyaz SIM kartlar” dağıtarak yaklaşık 16 bin kişiye sınırsız küresel internet erişimi sağladı.
Sistem, Kasım 2025’te X’in konum özelliği sayesinde, aralarında İletişim Bakanı’nın da bulunduğu bazı hesapların, X’in 2009’dan beri engelli olmasına rağmen İran içinden doğrudan bağlandığının ortaya çıkmasıyla kamuoyunun dikkatini çekti.
Bugün farklı olan ise ölçek ve kalıcılık. Mevcut kesinti, geçici bir önlem değil; iki katmanlı erişimi kalıcı hale getirmeyi amaçlayan bir altyapının test edilmesi anlamına geliyor.
…
İran, Çin ve Kuzey Kore’nin uyguladığı sistemleri bir arada hayata geçirmeye çalışıyor
Küresel internetten yurttaşlarını tamamen yalıtmaya çalışan ülke sayısı oldukça az. Kuzey Kore’nin Kwangmyong adlı intraneti, hiç internet erişimi olmayan bir nüfus için sıfırdan inşa edildi. Çin ise WeChat ve Alibaba gibi yerli alternatifleri geliştirirken Büyük Güvenlik Duvarı’nı yirmi yılda kurdu. İran ise haftalar içinde, üstelik güçlü yerli alternatifler olmadan, her ikisini birden yapmaya çalışıyor.
İnternet kesintisinin ekonomik maliyeti ise son derece ağır. İran İletişim Bakan Yardımcısı günlük kaybın 4,3 milyon dolara kadar çıktığını söylerken, NetBlocks gerçek maliyetin günlük 37 milyon doları aştığını tahmin ediyor. On milyondan fazla İranlı, geçimini doğrudan dijital platformlar üzerinden sağlıyor.
İran’ın en büyük özel kargo şirketlerinden biri olan ve protestolar öncesinde günde yaklaşık 320 bin gönderi taşıyan Tipax, Filterwatch’a göre bugün yalnızca birkaç yüz gönderi işleyebiliyor. Şirket, ABD pazarındaki FedEx’e benzer bir ulusal lojistik ağı işletiyor.
Kısıtlamalara uymayan Irancell’in CEO’su görevden alındı
Hükümet, internet kesintisi talimatlarına uymadığı gerekçesiyle ülkenin 66 milyon aboneye sahip ikinci büyük mobil operatörü Irancell’in CEO’sunu görevden aldı. Güney Afrika merkezli MTN Group’un da ortak olduğu Irancell’in CEO’su Alireza Rafiei’nin, “kriz durumlarında internet erişiminin kısıtlanmasına” ilişkin emirlere uymadığı için görevden alındığı Fars Haber Ajansı tarafından bildirildi.
Uluslararası işbirliğine son verebilir
Filterwatch’a göre, yabancı telekom ortakları son günlerde güvenlik eşliğinde ve medyaya yansımadan İran’dan ayrıldı. Bu durum, kritik altyapılarda uluslararası işbirliğinin sona ererek yerini Devrim Muhafızları’nın inşaat birimine ya da Huawei ile sınırlı bir işbirliğine bırakabileceğine işaret ediyor.
Teknik uzmanlar, rejimin ekonomiyi felce uğratmadan Kışla İnterneti’ni sürdürebileceğinden şüpheli. İran’daki kesintileri Arap Baharı’ndan bu yana izleyen Georgia Tech İnternet İstihbarat Laboratuvarı, mevcut durumu “İran tarihindeki en sofistike ve en ağır internet kesintisi” olarak tanımlıyor.
Laboratuvarın ölçümlerine göre bağlantının yalnızca yaklaşık yüzde 3’ü sürüyor; bu da büyük olasılıkla hükümet yetkilileri ve devlet hizmetlerine ait.
“Dijital hava kilidi”
Avrupa internet altyapısını yöneten kuruluş olan RIPE NCC’nin eski teknoloji direktörü Kaveh Ranjbar, bu planı modern bir ekonomiyi tamamen kapatamayacak bir “dijital hava kilidi” olarak nitelendiriyor. Ranjbar, The New Arab’a yaptığı açıklamada, “Hiçbir ülke işleyen bir dijital ekonomiyi tamamen yalıtmayı başaramadı,” dedi.
Aktivistler, 2022’den bu yana yaklaşık 50 bin Starlink uydu terminalini İran’a soktu. Biden yönetiminin hizmeti yaptırımlardan muaf tutmasının ardından SpaceX, İranlı kullanıcılar için Starlink’i ücretsiz hale getirdi.
Hükümet, kesinti sırasında 40 bin Starlink bağlantısını devre dışı bıraktığını ve bazı terminalleri sinyalle bastırdığını iddia ediyor. Ancak yazılım güncellemeleriyle engellemeyi aşan ve çalışmaya devam eden terminaller de bulunuyor. Buna rağmen teknoloji sinyal karıştırmaya açık olduğu için, rejimin nihai baskı gücü elinde tuttuğu belirtiliyor.
Alimardani, “İnternete erişimi kökten yeniden düşünmemiz gerekiyor,” diyerek sözlerini şöyle tamamladı: “ ‘İnternet egemenliği’nin sınırlayıcı yapıları ve normlarının ötesine geçmeliyiz.”
