Protestolar İran’ı bir haftadır sarsıyor. Sokak gösterileri 2019 veya 2022’deki eylemler kadar büyük olmasa da ABD ve İsrail’den gelen tehditlerle birlikte okunduğunda Tahran’da büyük bir şok yaratmış durumda. New York Times’a göre İran devleti bir tür ‘hayatta kalma moduna’ itilmiş durumda
İran hükümeti, son yıllarda iktidarını hedef alan ülke çapındaki protesto dalgalarını güç kullanarak atlatmayı başardı. Ancak ilk kez ülkenin yöneticileri daha karmaşık bir meydan okumayla karşı karşıya: büyüyen iç huzursuzluk ile dışarıdan gelen bir askerî tehdidin aynı anda ortaya çıkması.
Hükümet, her iki sorunu da ele almakta bir çıkmaza girmiş görünüyor. Protestoları besleyen ekonomik çöküşü tersine çevirecek net bir strateji yok; öte yandan İran liderlerinin, İsrail ve ABD’yi yatıştırmaya ve yeni bir saldırı dalgası riskini bertaraf etmeye yetecek düzeyde nükleer program konusunda taviz vermeye istekli olduğuna dair de bir işaret bulunmuyor.
Protestolar İran’ı bir haftadır sarsıyor. 2022’de kadınların öncülük ettiği ayaklanma ve 2019’da benzin fiyatlarının tetiklediği isyan kadar büyük ve yaygın olmasalar da, üst düzey yetkilileri tedirgin ettiler ve ABD ile İsrail’den hızlı tepkiler gelmesine yol açtılar.
ABD Başkanı Donald Trump, cuma günü sosyal medyada yaptığı bir paylaşımda İran’ın “barışçıl göstericileri” öldürmesi hâlinde ABD’nin onların yardımına geleceğini söyleyerek müdahale tehdidinde bulundu. “Tetikteyiz, silahlar dolu ve hazırız,” diye ekledi.
İsrail Dışişleri Bakanı ve bazı hükümet yetkilileri de protestocular lehine açıklamalar yaptı. İsrail’in İnovasyon, Bilim ve Teknoloji Bakanı Gila Gamliel, perşembe günü sosyal medyada yayımladığı bir videoda, “İsrail sizinle birlikte ve mümkün olan her şekilde sizi destekliyoruz,” dedi.
Cumartesi günü ise ABD ordusu, İran’ın en yakın müttefiklerinden biri olan Venezuela’ya saldırdı ve Venezuela lideri Nicolás Maduro’yu ele geçirdi. Trump’ın Washington’un Güney Amerika ülkesini yakın gelecekte yönetmeyi planladığını söylediği bir basın toplantısında, ABD Dışişleri Bakanı Marco Rubio, diğer ülkelerin bundan ders çıkarması gerektiğini ifade etti.
İran’ın liderleri ve siyasi figürleri sarsılmış ve şok olmuş görünüyor. Bunun İran açısından doğuracağı sonuçların büyüklüğü abartılamaz.
İran İslam Cumhuriyeti “hayatta kalma moduna” itildi
İran’da sertlik yanlısı bir yorumcu olan Ali Gholhaki, telefonla verdiği bir röportajda, ekonominin vahim durumunun hem Venezuela’da hem de Suriye’de liderlerin düşüşünde merkezi bir rol oynadığını; bunun yaygın bir toplumsal hoşnutsuzluk girdabı ve morali bozulmuş güvenlik güçleri yarattığını söyledi. Gholhaki, “İran için çıkarılacak ders, aynı senaryonun burada yaşanmaması için son derece dikkatli olmamız gerektiğidir,” dedi. “Çevik kuvvet, güvenlik güçleri ve ordu geçimini sağlamakta zorlanıyorsa, savunma hatları çöker.”
Cuma günü Trump’ın İran’a saldırı tehdidinde bulunmasının ardından, iç ve dış güvenlikten sorumlu organ olan İran Yüksek Ulusal Güvenlik Konseyi, kamuoyundaki öfkeyi körüklememek için protestoların daha az şiddetle nasıl kontrol altına alınabileceğini görüşmek üzere gece geç saatlerde acil bir toplantı yaptı. Hükümet içi müzakerelere aşina üç İranlı yetkiliye göre olası askerî saldırılara karşı hazırlık da gündemdeydi.
Bu üç yetkili, protestolar sürerken üst düzey isimlerin özel toplantı ve görüşmelerde İslam Cumhuriyeti’nin bir “hayatta kalma moduna” itildiğini kabul ettiklerini söyledi. Yetkililerin, hem huzursuzluğu körükleyen çökmekte olan ekonomi gibi acil sorunlarla başa çıkmakta hem de İsrail ve ABD ile yeni bir çatışma tehdidiyle mücadele etmekte kullanabilecekleri araçların sınırlı olduğu görülüyor. İran Cumhurbaşkanı Mesud Pezeşkiyan da son haftalarda bunu defalarca kamuoyuna açık biçimde dile getirdi; bir noktada İran’ın çok sayıdaki sorununu çözmek için “hiçbir fikri olmadığını” söyledi.
Pezeşkiyan, protestoların başlamasından bu yana yaptığı ilk halka açık konuşmada perşembe günü, “Toplumda adaletsiz olan her politika başarısızlığa mahkûmdur,” dedi. “Halkı dinlememiz gerektiğini kabul edin.”
Ekonomiyi düzeltme adımları sonuç vermiyor
Hükümetin şimdiye kadar ülkenin ekonomik sıkıntılarını gidermek için attığı merkez bankası başkanının değiştirilmesi ve kur politikasında değişiklikler açıklanması gibi adımlar pek bir sonuç vermedi.
Ekonomiyi gerçekten düzeltmek, Washington’la yaptırımların kaldırılmasını sağlayacak bir nükleer anlaşmaya varılmasını ve yolsuzluğa karşı sert bir mücadeleyi gerektirecek büyük politika değişikliklerini zorunlu kılıyor. İran hükümeti ya bu adımları atamayacak durumda ya da atmak istemiyor.
Analistler, ülkenin sorunlarının birbirine bağlı olduğunu söylüyor. Ekonomi, Trump’ın İran’la nükleer anlaşmadan çekildiği 2018’de petrol satışlarına ve uluslararası bankacılık işlemlerine yönelik ABD yaptırımlarıyla ağır darbe aldı. Birleşmiş Milletler Güvenlik Konseyi’nin eylülde yaptırımları yeniden devreye sokmasının ardından İran para birimi daha da değer kaybetti. Yaygın yolsuzluk ve kötü yönetim de bu tabloda rol oynadı.
İran’ın sorunlarını ağırlaştıran bir diğer unsur ise İsrail’le süregelen çatışma. İsrail, nükleer ve askerî yapıları hedef alan suikastlar ve patlamalar gerçekleştirdi; İran ise Lübnan, Gazze Şeridi ve Batı Şeria’daki militan grupları silahlandırıp finanse etti.
İsrail, haziran ayında İran’a sürpriz bir saldırı başlattı; bu, ABD’nin İran’ın nükleer tesislerini bombalayıp ağır hasar verdiği 12 günlük bir çatışmayla sonuçlandı. Hükümet görüşmelerine aşina üç yetkiliye göre, geçen hafta boyunca iç istikrarsızlık sürerse İsrail’in bunu yeniden saldırmak için bir fırsat olarak görebileceği yönündeki endişeler arttı. Yetkililer, Trump ve İsrailli yetkililerin açıklamalarının da bu korkuları beslediğini ekledi.
Toplantıların ayrıntılarına vakıf olan ve kamuoyuna konuşma yetkileri olmadığı için isimlerinin açıklanmasını istemeyen iki yetkiliye göre, Pezeşkiyan geçen hafta ekonomi danışma komitesiyle iki acil toplantı yaptı.
Bu toplantılarda, krizlerin derinleşmesi hâlinde yol gösterici öneriler ve yazılı konuşma notları talep etti. Yetkililerin aktardığına göre bazı danışmanlar, Pezeşkiyan’ın kamuoyu konuşmalarında suçu üzerinden atması ve İran’daki ikili iktidar yapısına işaret etmesi gerektiğini savundu; bu yapıda kilit kararlar, ülkenin dini lideri Ayetullah Ali Hamaney tarafından alınıyor.
Hamaney, ‘dış güçleri’ işaret ediyor
Cumartesi günü Hamaney, cumhurbaşkanından daha sert bir çizgi benimsedi ve halka açık bir konuşmada “ayaklananların yerlerine oturtulması gerektiğini” söyledi. İran para biriminin değer kaybı ve diğer ekonomik sorunlar için yabancı düşmanları suçladı. Ancak Tahran’daki çarşı esnafının dalgalanan fiyatlara karşı protesto etme hakkı olduğunu da kabul etti.
Mevcut huzursuzluk dalgası, geçen hafta çarşı esnafının protesto amacıyla dükkânlarını kapatmasıyla başladı. Grevler diğer şehirlere yayılınca hükümet, durumu kontrol altına almak için pazar günü sona eren dört günlük ülke çapında bir tatil ilan etti. Pazar günü, sosyal medyada paylaşılan videolar ve İran medyasındaki haberlere göre, Tahran çarşısındaki dükkânların büyük bölümü kapalı kalmaya devam etti; yer yer protestolar ve yoğun çevik kuvvet varlığı bildirildi.
Son birkaç günde huzursuzluk, birçok yerde isyanlara dönüştü. Sosyal medyada paylaşılan videolar, İran’daki medya organları ve BBC Farsça Servisi’ne göre genç erkekler hükümet binalarına saldırdı, güvenlik güçleriyle çatıştı; araba, motosiklet ve çöp konteynerlerini ateşe verdi.
Güvenlik güçleri protestocuları darp etti ve göz yaşartıcı gaz kullandı; batı İran’daki bazı şehirlerden gelen videolarda silah sesleri duyuluyor. Resmî medya, insan hakları grupları ve cenazelerden görüntülere göre en az sekiz protestocu ile iki güvenlik görevlisi hayatını kaybetti.
Tahran’da hayat büyük ölçüde normal seyrediyor
Toplantıdan haberdar iki kişiye göre, İran Dışişleri Bakanı Abbas Arakçi perşembe günü hükümete bağlı bazı medya kuruluşlarının yöneticileriyle kapalı bir toplantı yaptı ve giderek büyüyen krizi, İslam Cumhuriyeti yönetiminin ve ülkenin bekası için verilen bir mücadele olarak niteledi. Arakçi, medya temsilcilerine Washington’la müzakere ihtimalinin şu aşamada tamamen ortadan kalktığını ve ABD ile angajmana girilip girilmeyeceğine dair kararların kendisine ait olmadığını söyledi.
Bir haftadır kalabalıklar, hükümete duydukları öfkeyi dile getirmek ve İslamcı dinî yönetimin sona ermesini talep etmek için sokaklara çıkıyor. Protestoların çoğu küçük kasabalarda, daha yoksul bölgelerde ve üniversite kampüslerinde yoğunlaştı. Bu alanlarda “Hamaney’e ölüm” ve “Özgürlük, özgürlük” sloganları atıldı. Aktivistler ve İran içindeki sakinlerin aktardığına göre, bazı gruplar otoriter yönetime karşı daha genel bir reddiyeyi de dile getirerek “Zalim ister kral olsun ister rehber, kahrolsun” diye slogan attı.
Ancak Tahran’da, şehir merkezindeki çarşı, üniversite kampüsü ve birkaç işçi mahallesi dışında hayatın büyük ölçüde normal seyrettiği belirtildi. Sosyal medyada paylaşılan videolar da bunu doğruluyor. Tahran’ın kuzeyindeki kayak merkezleri ise günübirlik gelen varlıklı ziyaretçilerle doluydu.
Yayımladıkları ortak açıklamada, aralarında hapiste bulunan Nobel Barış Ödülü sahibi Nergis Muhammedi ile yönetmenler Cafer Panahi ve Muhammed Resulof’un da yer aldığı 17 İranlı demokrasi yanlısı aktivist, güvenlik güçlerine protestoculara saldırmaktan kaçınmaları çağrısında bulundu.
Açıklamada, “İran’ı kurtarmanın tek yolu, İslam Cumhuriyeti’nden uzaklaşılacak bir geçiştir — bu talep ne geçicidir ne de bastırılabilir” dendi.
Farnaz Fassihi / The New York Times
