Kaliforniya’da milyarderlerin varlıklarının yüzde 5’ine el konulmasını öngören tek seferlik bir servet vergisi tartışma yaratıyor. Tasarının seçim pusulasına eklenmesi ve Kasım ayında kabul edilmesi halinde, net serveti 1 milyar doların üzerindeki vergi mükelleflerinden bir defaya mahsus ödeme alınacak.
Uygulamanın, kısa vadede üst gelir grubunu hedef alsa da uzun vadede geniş halk kesimlerini etkileme riski bulunduğu değerlendiriliyor.
1950’lerde Kaliforniya’da bütçe gelirlerinin yaklaşık yüzde 60’ı satış vergilerinden, sadece yüzde 11’i kişisel gelir vergilerinden elde ediliyordu. Bugün ise durum tersine dönmüş durumda. Son yıllarda kişisel gelir vergileri toplam gelirlerin yüzde 60’ından fazlasını oluşturuyor.
Financial Times’ın haberine göregelir tabanı son derece dar. 2022’de en zengin yüzde 1’lik kesim, tüm kişisel gelir vergisi tahsilatının yaklaşık yüzde 40’ını tek başına karşıladı. Bu gelirler sermaye kazançlarına bağlı olduğu için de bütçe oynaklığı artmış durumda.
1978’de kabul edilen ve emlak vergilerine tavan getiren Proposition 13, eyaletin en istikrarlı vergi kalemini sınırlamış; kamu gelir yapısındaki kırılganlığı uzun vadeli olarak artırmıştı.
Sendika gücü, Kamu harcamaları ve emeklilik yükü
1970’lerde eğitim çalışanlarına grev hakkının tanınmasıyla başlayan süreç, bugün 21 farklı kamu iş kolunun pazarlık gücüne dönüşmüş durumda. Bu güç, kamu harcamaları üzerindeki baskıyı artırıyor.
Öne çıkan iki kalem:
Geriye dönük emeklilik artışı getiren 1999 yasası
Eyalet Genel Fonu’nun yüzde 40’ının K-12 eğitimine zorunlu yönlendirilmesi (zorunlu eğitim)
Öte yandan kamu çalışanlarının emeklilik yükümlülükleri ciddi boyutlara ulaşmış durumda. Eyaletin, devlet çalışanları için 200 milyar dolar civarında fonlanmamış emeklilik yükümlülüğü bulunuyor. Buna ek olarak sağlık ve emeklilik sonrası yan haklara ilişkin 85 milyar doları aşan açık da kamu maliyesine yansıyor.
Göç, yaşam maliyeti ve sonuçları
ABD’de en yüksek gelir vergisi oranlarının Kaliforniya’da olmasına rağmen, ekonomik ve sosyal göstergeler arzu edilen seviyede değil. Eyalet bugün:
En yüksek işsizlik oranına
En geniş evsiz nüfusa
Ülkenin en yüksek konut fiyatlarına
Hawaii hariç en yüksek enerji fiyatlarına sahip durumda.
Bir dönem düşük maliyetli ve kaliteli kamusal üniversite sistemiyle öne çıkan eyalette, UC Berkeley’nin yıllık öğrenim ücreti 1980’de 1.000 dolar seviyesindeyken bugün yaklaşık 17.500 dolara yükselmiş durumda.
Servet vergisi tepkisi
Tek seferlik servet vergisi tasarısı, sermaye sahibi bireyler ve girişimciler arasında tepki topluyor. Eleştiriler iki noktada yoğunlaşıyor:
Servet sahibi bireylerin eyaleti terk etme ihtimali
Vergi tabanının daha da daralması sonucu halk üzerindeki yükün büyümesi
Son yıllarda Florida, Nevada ve Texas gibi gelir vergisi olmayan eyaletlere ciddi sermaye ve nüfus hareketi yaşandı. Texas’ın ayrıca servet vergisini anayasayla yasaklaması, sermaye çekme stratejisinin bir parçası olarak görülüyor.
Eleştirilere göre, servet vergisi sonrası milyarderlerin ufak bir kısmı bile eyaleti terk ederse, önümüzdeki 10 yılda 500 milyar dolarlık ek vergi yükü Kaliforniya halkına yansıyabilir.
Kaliforniya’da net serveti 1 milyar doları aşan kişilerin varlıklarının yüzde 5’ine el konulmasını öngören tasarı tartışmaları beraberinde getirdi