Trump yönetiminden üst düzey bir yetkili, Çin’in 2020 yılında yeraltında nükleer patlama gerçekleştirdiğine dair yeni ayrıntılar paylaştı. Tartışmalı iddia, ABD’nin nükleer testlere yeniden başlama olasılığını gündeme taşıdı ve silah kontrolü çevrelerinde endişe yarattı.
ABD Dışişleri Bakanlığı Silahların Kontrolü ve Nükleer Silahların Yayılmasının Önlenmesi Bürosu Başkanı Christopher Yeaw, Washington’daki Hudson Institute’ta yaptığı konuşmada Çin’in 22 Haziran 2020’de ülkenin batısındaki Sincan bölgesinde bulunan Lop Nur nükleer tesisinin yakınında yeraltı patlaması gerçekleştirdiğini ileri sürdü.
Yeaw, ABD’nin komşu Kazakistan’daki bir tesisten elde edilen sismik verileri analiz ederek bu sonuca ulaştığını söyledi. Ölçülen 2,76 büyüklüğündeki sismik hareketin deprem ya da madencilik faaliyetlerinden kaynaklanan patlamalarla uyumlu olmadığını belirtti.
Washington Post‘un haberine görepatlamanın açığa çıkardığı enerji miktarının net olarak belirlenemediğini ifade eden Yeaw, Çin yönetiminin testi gizlemeye çalıştığını savundu. Çin’in yüzlerce tonluk verime sahip test hazırlıkları yaptığını bildiklerini söyledi.
Uluslararası kurumdan temkinli açıklama
Kapsamlı Nükleer Deneme Yasağı Anlaşması Örgütü, belirtilen tarihte 12 saniye arayla iki küçük sismik olay tespit edildiğini açıkladı. Kurum, bu verilerin olayların nedenini kesin olarak belirlemek için yeterli olmadığını bildirdi.
Bağımsız uzmanlar, sismik verilerin uydu görüntüleriyle desteklense bile kesin bir sonuca ulaşmanın zor olduğunu belirtiyor.
Pekin’den ret
Washington’daki Çin Büyükelçiliği konuya ilişkin yeni bir açıklama yapmadı. Bu ayın başında yapılan açıklamada Çin’in “sorumlu bir nükleer güç” olduğu ve nükleer test moratoryumuna bağlı kaldığı ifade edilmişti.
Trump testlere dönme sinyali vermişti
Donald Trump, ekim ayında Çin ve Rusya’nın nükleer patlama testleri gerçekleştirdiğini iddia etmiş ve ABD’nin bu ülkelere “eşit şartlarda” nükleer testlere yeniden başlayabileceğini söylemişti.
Uzmanlar, ABD’nin 1992’den bu yana sürdürdüğü fiili nükleer test moratoryumunun sona ermesinin Soğuk Savaş sonrası dönemin önemli bir tabusunu yıkacağı uyarısında bulunuyor.
New START sonrası yeni anlaşma arayışı
ABD ile Rusya arasındaki son nükleer silahların sınırlandırılması anlaşması New START’ın 5 Şubat’ta sona ermesinin ardından Trump, sosyal medya üzerinden daha kapsamlı ve modernize edilmiş yeni bir anlaşma istediğini açıkladı. Trump, bu anlaşmaya Çin’in de dahil edilmesi gerektiğini savundu.
Çin, cephaneliğinin ABD ve Rusya’ya kıyasla çok daha küçük olduğunu belirterek bu tür anlaşmalara katılmaya uzun süredir mesafeli yaklaşıyor.
Nükleer cephanelik dengesi
Pentagon’un Aralık ayında yayımladığı rapora göre Çin’in yaklaşık 600 nükleer savaş başlığı bulunuyor. Stockholm Uluslararası Barış Araştırmaları Enstitüsü’nün Ocak 2025 verilerine göre Rusya’nın yaklaşık 4 bin 300, ABD’nin ise yaklaşık 3 bin 700 nükleer savaş başlığı var.
ABD, Rusya ve Çin 1996 tarihli Kapsamlı Nükleer Deneme Yasağı Anlaşması’nı imzaladı. ABD ve Çin anlaşmayı onaylamadı. Rusya ise 2023’te onayını geri çekti.
“Süperkritik” test iddiası
Yeaw, sismik verilerden patlamanın büyüklüğünün kesin olarak belirlenemediğini söyledi. Çin’in patlamayı maskelemek için cihazları derin yeraltında infilak ettirmek gibi “ayırma” teknikleri kullandığını iddia etti.
Yeaw, patlamanın en azından zincirleme reaksiyon üretmeyen ancak sınırlı miktarda nükleer madde kullanılan “süperkritik” bir test niteliğinde olduğunu savundu.
İstihbarat boyutu belirsiz
Analistler, yalnızca sismik verilere dayanarak kesin bir sonuca varmanın zor olduğunu belirtiyor. Ancak ABD yönetiminin radyoaktif izleri tespit edebilen teknik istihbarat ya da insan kaynaklı istihbarat gibi kamuoyuna açıklanmayan bilgilere dayanıyor olabileceği ihtimalini dışlamıyor.
ABD’li yetkililer, iddiaları destekleyen olası ek istihbarata ilişkin ayrıntı paylaşmadı.
Rusya ne diyor?
Kremlin Sözcüsü Dmitriy Peskov, başkent Moskova’da gazetecilere gündemdeki konuları değerlendirdi. Rusya, ABD ve Ukrayna arasında krizin çözümüne ilişkin İsviçre’nin Cenevre kentinde yapılan üçlü görüşmelerle ilgili açıklamada bulunan Peskov, “İstişare edilen konuları konuşmak yanlış. Müzakerelerin ara sonuçlarını konuşmak için erken. Putin’e doğrudan bilgi veriliyor. Şu anda değerlendirme yapmak için erken” ifadelerini kullandı.
Peskov, Rusya ve Çin’in nükleer deneme yaptığı yönündeki iddialara ilişkin ise “Nükleer denemelerin yapıldığına dair bazı şeyler duyduk. Bu bağlamda hem Rusya hem de Çin’den bahsedildi. Ne Rusya ne de Çin nükleer deneme yaptı” dedi.