Çiftçiler artan sulama, akaryakıt ve gübre maliyetleri nedeniyle üretim tercihlerini değiştirmek zorunda kalıyor. Hükümet sulama yatırımları için 174 milyar lira ayırsa da uzmanlar, iklim uyumuna yönelik kaynakların doğrudan çiftçilere ulaşması gerektiğini vurguluyor
Türkiye, bugün Antalya’da başlayacak COP31 İklim Zirvesi’ne ev sahipliği yapacak. Reuters’da yayınlanan bir habere göre Türkiye’nin dört bir yanından çiftçiler kuraklık, su kaynaklarının azalması ve yükselen üretim maliyetleriyle mücadele ediyor.
Aydın, Söke’de onlarca yıldır aynı arazide pamuk yetiştiren 59 yaşındaki çiftçi Mehmet Kabak, bu yıl farklı bir yol izledi. Yaklaşık 900 dekar arazide üretim yapan Kabak, pamuk yerine daha az suya ihtiyaç duyan buğday ve ayçiçeği ekmeye başladı. Bu ürünlerin sulama ihtiyacının daha düşük olması, üretim maliyetlerini de azaltıyor.
Kabak, iklim koşullarındaki değişim nedeniyle zarar etmemek için üretim planını değiştirmek zorunda kalan çok sayıda çiftçiden biri. Ancak çiftçilerin karşı karşıya olduğu sorun yalnızca suya erişim değil. Sulama giderleriyle birlikte akaryakıt ve gübre fiyatlarındaki artış da üreticilerin üzerindeki baskıyı artırıyor.
Reuters‘a konuşan Kabak, sulama maliyetleri yükselirken hasadın zarar gördüğünü belirterek, “Girdi maliyetlerimiz sürekli yüzde 40, yüzde 50, yüzde 60 arttı. Akaryakıt fiyatları durmadı” dedi. Hükümetin sağladığı destek ödemelerinin ise yükselen üretim maliyetlerini karşılamakta yetersiz kaldığını söyledi.
Pamuk üretiminde daralma
Türkiye, Birleşmiş Milletler Gıda ve Tarım Örgütü’nün (FAO) 2023 verilerine göre dünyanın sekizinci büyük pamuk üreticisiydi. Ancak kuraklık ve artan maliyetler, özellikle pamuk üretiminin yoğunlaştığı bölgelerde ekim alanlarının daralmasına yol açıyor.
Türkiye İstatistik Kurumu’nun (TÜİK) verilerine göre, ülkede kütlü pamuk üretiminin 2026’da geçen yıla kıyasla yüzde 38 azalarak 1,2 milyon tona gerilemesi bekleniyor.
Söke bölgesinde pamuk ekilen alanlar da bu yıl yaklaşık yüzde 60 küçülerek 120 bin dekara düştü. Bölgedeki bir çiftçi örgütünün paylaştığı veriler, kuraklığın üretim üzerindeki etkisini ortaya koyuyor.
Reuters’a konuşan 30’dan fazla çiftçi, finans kuruluşu, şirket ve sivil toplum örgütü temsilcisi, sektörün iklim değişikliğine uyum sağlayabilmesi için daha fazla teknik desteğe ve finansmana erişime ihtiyaç duyduğunu belirtti.
FAO Türkiye Temsilcisi Ayşegül Selışık, çiftçilerin iklim değişikliğine uyum sağlamasının artık bir tercih olmadığını, ancak bunun ciddi bir maliyet yarattığını söyledi. Selışık, “Uyum sağlamak artık çiftçiler için isteğe bağlı değil. Ancak bu pahalı bir süreç ve bugün maliyetini büyük ölçüde kendileri karşılıyor” dedi.
Türkiye geçen yıl 50 yılın en ağır kuraklığını yaşadı
Tarım sektörü açısından en acil sorun su kaynaklarının yönetimi. Türkiye geçen yıl 50 yılı aşkın sürenin en ağır kuraklığını yaşadı. Yağış miktarı uzun dönem ortalamasının yüzde 27 altında kaldı.
Hükümet verilerine göre, barajlardaki su seviyeleri son dönemde bir miktar toparlandı. Ancak uzmanlar bu iyileşmenin geçici olabileceğine dikkat çekiyor.
Reuters’ın Dünya Doğayı Koruma Vakfı (WWF) ve Lincoln Institute of Land Policy verileri üzerinden yaptığı analize göre, Türkiye’deki pamuk üretim havzalarında su kullanımının, sağlıklı ekosistemlerin sürdürülebilmesi için yüzde 25 ila yüzde 60 arasında azaltılması gerekiyor.
Türkiye’de tarım, ekonomik üretimin yaklaşık yüzde 5’ini oluştururken ülkenin toplam su tüketiminin yüzde 79’unu gerçekleştiriyor. Hükümetin daha önce açıkladığı verilere göre, tarımda kullanılan suyun neredeyse yarısı verimsiz altyapı ve sulama sistemleri nedeniyle kaybediliyor.
Mevcut sulama altyapısındaki sorunlar da su kaybını artırıyor. Barajlardan ve nehirlerden alınan suyun çoğu zaman filtrelenmeden sulama sistemlerine ulaşması, damla sulama hortumlarının tıkanmasına neden oluyor. Ancak çiftçiler, daha verimli sistemlere geçmek için gereken yatırımları yapmakta zorlanıyor.
Yeni sulama sistemlerine geçişin ilk aşamada verimi düşürebilmesi, zaten ekonomik sıkıntı yaşayan üreticiler açısından ek bir risk oluşturuyor. Ayrıca birçok çiftçinin kiralık arazilerde üretim yapması, uzun vadeli altyapı yatırımlarına yönelik isteğini azaltıyor.
Hükümetten 174 milyar liralık sulama yatırımı
Türkiye hükümeti, ekim ayında gelecek yılın bütçesini açıklarken arazi ve su kaynaklarının yönetimi için ayrılan ödeneği yüzde 40,5 artıracağını duyurdu. Tarımsal sulama yatırımları için 174 milyar lira kaynak ayrılması planlanıyor.
Tarım ve Orman Bakanlığı, Reuters’a yaptığı açıklamada, bu yatırımların yanı sıra özel sektörün de ek destek sağlaması gerektiğini belirtti.
Özel bankalar da tarımda su yönetimi ve iklim değişikliğine uyum için finansman sağlamaya çalışıyor. Türkiye’nin en büyük özel bankası İş Bankası, tarım alanında uzmanlaşmış 56 şube açtı. Banka, damla ve yağmurlama sulama sistemlerine yönelik finansman sunuyor. Bu kredilerin geri ödeme takvimi de çiftçilerin hasat dönemlerine göre düzenleniyor.
Şekerbank ise sürdürülebilir finansman çerçevesinde 2026’nın ilk dokuz ayında kullandırdığı kredilerin yaklaşık dörtte birinin tarımsal su yönetimi ve iklim değişikliğine uyum alanlarına yönlendirildiğini açıkladı.
Özel sektör finansmanı sınırlı
Ancak özel sektör finansmanının da sınırları bulunuyor. Çiftçilerin yeterli öz sermaye veya teminat gösterememesi ve bazı üreticilerin kredileri geri ödeyemeyecek durumda olması, finansmana erişimi zorlaştırıyor. Ayrıca birçok destek programında çiftçilerin önce yatırımı kendi kaynaklarıyla yapması, ardından belirli koşulları karşılamaları halinde geri ödeme alması gerekiyor.
Uluslararası Tarımsal Kalkınma Fonu’nun (IFAD) Türkiye Direktörü Liam Chicca, bu sistemin çiftçiler için ciddi bir engel oluşturduğunu söyledi.
1982’den bu yana Türkiye’ye 850 milyon dolar yatırım yapan IFAD, ülkedeki çiftçilerin yüzde 5 ila yüzde 10’unun büyük ölçekli yatırımları kendi imkânlarıyla finanse edebilecek kapasitesinin neredeyse hiç bulunmadığını tahmin ediyor.
İklim değişikliğine uyumun ekonomik maliyeti
Reuters’ın aktardığı Dünya Bankası analizine göre, Türkiye’de su arzının yüzde 10 azalması, tarım üzerindeki etkileri nedeniyle ülkenin gayrisafi yurt içi hasılasında (GSYH) yüzde 6’lık kayba yol açabilir. Bu kaybın 2022 yılı hesaplamalarına göre yaklaşık 50 milyar dolar olduğu tahmin ediliyor.
Bu tablo, sulama altyapısına ve iklim değişikliğine uyum yatırımlarına yapılacak harcamaların yalnızca tarım sektörü açısından değil, ülke ekonomisinin bütünü açısından da önem taşıdığını gösteriyor.
Hükümet, bütçeden ayrılan kaynağın yanı sıra özel şirketlerin su verimliliği sertifikaları ve yeşil finansman araçları aracılığıyla iklim uyumuna daha fazla katkı sunmasını hedefliyor. Bu yaklaşımın COP31 kapsamında da gündeme getirilmesi bekleniyor.
Ancak Reuters’a göre iklim zirvelerinde açıklanan finansman taahhütlerinin uygulamaya geçirilmesi konusunda soru işaretleri bulunuyor. FAO Türkiye Temsilcisi Selışık, Antalya’daki zirvenin başarısının yeni taahhütlerin açıklanmasıyla değil, sağlanan finansmanın çiftçilere ve su havzalarına ne ölçüde ulaştığıyla değerlendirilmesi gerektiğini söyledi.
Selışık, “Antalya’daki başarı, taahhütlerle değil, ne kadar finansmanın çiftliklere ve su havzalarına ulaştığıyla ölçülmeli” dedi.