İsrail’in Ekim 2023’te başlayan saldırıları Gazze’de yaklaşık 2 milyon kişinin yaşamını altüst etti. Ekonomi, eğitim ve sağlık sistemi büyük ölçüde çökerken, nüfusun önemli bölümü çadır ve derme çatma barınaklarda yaşamaya başladı
İsrail’in 7 Ekim 2023’teki Hamas saldırısının ardından Gazze’ye başlattığı ve üç yıldır devam eden savaş, yaklaşık 2 milyon kişinin yaşamını köklü biçimde değiştirdi. İsrail’in hava ve kara saldırıları konutları, mahalleleri ve altyapıyı büyük ölçüde tahrip ederken eğitim, sağlık ve kamu hizmetleri de ağır hasar aldı. Gazze Sağlık Bakanlığı’nın verilerine göre savaşın başlamasından bu yana 74 bin 245 Filistinli hayatını kaybetti.
Ekim 2025’te ateşkes ilan edilmesine rağmen saldırılar ve askeri faaliyetler sona ermedi. Gazze Sağlık Bakanlığı, ateşkesin yürürlüğe girmesinden bu yana 1.462 Filistinlinin daha öldürüldüğünü bildirdi. Savaşın üç yılı, Gazze’de yalnızca fiziksel yıkıma değil, insanların gündelik hayatlarını sürdürme biçimlerinin de değişmesine yol açtı.
Evden çadıra: Gündelik hayatın yeniden kurulması
Gazze’de milyonlarca kişi için ev, elektrik, temiz su ve ulaşım gibi gündelik hayatın temel unsurları artık güvenilir biçimde mevcut değil. Birleşmiş Milletler’in verilerine göre eylül ayında nüfusun yüzde 94’ü acil barınma ve temel ev ihtiyaçlarına gereksinim duyuyordu. Hanelerin yüzde 65’i ise İsrail saldırıları veya tahliye emirleri nedeniyle evlerini terk etmek zorunda kaldıktan sonra çadırlarda ya da derme çatma barınaklarda yaşıyordu.
Birleşmiş Milletler, çok sayıda ailenin yatak, aydınlatma, mutfak ekipmanı ve sanitasyon olanaklarından da yoksun olduğunu belirtiyor. Suya erişim de giderek daha büyük bir sorun haline geldi. Ağustos başında değerlendirilen hanelerin yüzde 91’inde orta veya yüksek düzeyde su güvensizliği tespit edildi; bu oran haziranda yüzde 84’tü.
Gazze’de işleyen bir elektrik şebekesi de bulunmuyor. Evler ve temel hizmetler jeneratörlere, giderek kıtlaşan yakıta, motor yağına ve yedek parçalara bağımlı durumda. Hasarlı yollar ve iletişim altyapısı ulaşımı, telefon ve internet erişimini ve temel hizmetlere ulaşmayı da zorlaştırıyor. Böylece su toplamak, telefon şarj etmek, yemek pişirmek, yıkanmak ve hizmetlere ulaşmak dahi günlük olarak kaynak ve planlama gerektiren işlere dönüşmüş durumda.
Ekonomi çöktü, işsizlik yüzde 78’e çıktı
Savaş Gazze ekonomisini de büyük ölçüde tahrip etti. Birleşmiş Milletler Ticaret ve Kalkınma Konferansı’nın (UNCTAD) eylül ayındaki tahminine göre Gazze’deki ekonomik işletmelerin yüzde 92’si Ekim 2023’ten bu yana hasar gördü veya tamamen yıkıldı. İşsizlik oranı ise yüzde 78’e ulaştı.
Kişi başına düşen GSYH 2025’te yalnızca 212 dolar olarak hesaplandı. Bu rakam, 2022 seviyesinin yaklaşık yüzde 17’sine denk geliyor. Tarım ve sanayi sektörleri 2022’deki üretimlerinin yalnızca yüzde 6’sını sürdürebilirken inşaat sektöründeki üretim yüzde 1’e kadar geriledi.
Ekonomik çöküş temel ihtiyaçların fiyatlarını da yükseltti. Eylül ayında fiyatlar, Ekim 2023 öncesine kıyasla yaklaşık yüzde 200 daha yüksek seyrediyordu. Mal girişindeki kısıtlamalar da ekonomideki tahribatı derinleştirdi; Gazze’nin dış dünyayla ticaretinin büyük bölümü tarihsel olarak İsrail kontrolündeki geçiş noktalarından gerçekleşiyordu.
İş ve gelir kaynaklarının ortadan kalkmasıyla ekonomik faaliyet giderek insani yardımlara, borçlanmaya ve küçük ölçekli kayıt dışı işlere dayanmaya başladı. Ekonomi araştırmacısı Rami el-Zaygh, savaşın toplumu onlarca yıl geriye ittiğini ve insanların temel araçlarla ve ellerindeki sınırlı kaynaklarla eski mesleklere dönmesine ya da yeni iş biçimleri yaratmasına neden olduğunu söyledi.
Birçok aile artık insani yardım kuruluşlarından sağlanan nakit desteğe bağımlı. Ancak fiziksel nakdin kendisi de kıtlaştığı için dijital ödemeler ve elektronik cüzdanların kullanımı yaygınlaşıyor.
Çocuklar üç yıla yakın süre okuldan uzak kaldı
Savaşın en ağır sonuçlarından biri eğitim alanında ortaya çıktı. Yaklaşık üç yıl boyunca yüz binlerce çocuk düzenli yüz yüze eğitim alamadı. Okulların önemli bölümü hasar gördü veya yıkıldı; ayakta kalanların bir kısmı ise yerinden edilen insanlar için barınak olarak kullanılıyor.
UNICEF’e göre Gazze’deki okulların yaklaşık yüzde 98’i hasar gördü veya yıkıldı. Nisan 2026 itibarıyla 4-17 yaş arasındaki yaklaşık 700 bin çocuk, üç yıla yakın süre boyunca yüz yüze eğitimden uzak kaldı.
Çocukların bir bölümü sınıflara dönmek yerine çadırlarda ve geçici eğitim alanlarında ders görüyor. Yaklaşık 200 bin çocuk ise hiçbir eğitime erişemiyor.
Filistin Eğitim Bakanlığı, uzun süreli eğitim kesintisinin çocukların temel becerilerinde ciddi kayıplara ve giderek büyüyen bir akademik açığa yol açtığı uyarısında bulunuyor. Yaklaşık üç yıllık eğitim kaybının, bir kuşağın uzun vadeli eğitim olanaklarını tehdit ettiği belirtiliyor.
Sağlık sistemi çöküşün eşiğinde
Gazze’nin sağlık sistemi de savaş nedeniyle işlevlerinin büyük bölümünü kaybetti. Dünya Sağlık Örgütü’ne göre Gazze’deki 36 hastanenin tamamı hasar gördü ve bunların yalnızca 19’u halen faaliyet gösteriyor. Ancak hiçbir hastane tam kapasiteyle çalışamıyor.
Faaliyette kalan sağlık kuruluşları temel ilaç, tıbbi ekipman, teşhis malzemeleri ve yakıt açısından ciddi sıkıntı yaşıyor. Bu eksiklikler kanser tedavisi, diyaliz ve kronik hastalıkların takibi gibi hizmetleri de aksatıyor.
Gazze dışındaki tedavilere erişim de sınırlı. Ekim 2023’ten bu yana yaklaşık 12 bin 400 hasta tıbbi tahliye yoluyla Gazze dışına çıkarıldı. Ancak Dünya Sağlık Örgütü, on binlerce kişinin hâlâ Gazze’de bulunmayan uzmanlık gerektiren sağlık hizmetlerine ihtiyaç duyduğunu belirtiyor.
Sağlık sisteminin çöküşü, kötüleşen yaşam koşullarıyla birleşerek salgın hastalık riskini de artırıyor. DSÖ, eylülde aşırı kalabalıklaşma, yetersiz barınma, su ve sanitasyon koşullarının hastalıkların yayılması açısından riski yükselttiği uyarısında bulundu.