Steve Lohr / New York Times
Uçaklar yerde kaldı. Ofislerde işler durma noktasına geldi. Son birkaç gün, teknolojiye ne kadar derinden ve çoğu zaman üzerinde düşünmeden bağımlı olduğumuzu çarpıcı biçimde hatırlattı.
Teknoloji güçlü, her yerde ve hayatımızın ayrılmaz bir parçası. Ancak zaman zaman endişe verici ölçüde kırılgan olabiliyor.
Yaşanan aksaklıkların sorumlusu hem eski hem de yeni teknolojilerdi. Perşembe gününden itibaren Microsoft’un internet üzerinden sunduğu e-posta, ofis ve toplantı yazılımları dünya genelinde milyonlarca kullanıcı için çalışmayı durdurdu. Bu bulut hizmetleri cumartesi günü yeniden kullanıma açıldı.
Cuma günü ise ABD Federal Havacılık İdaresi (FAA), eskiyen veri işleme ekipmanlarından bazılarında meydana gelen arızaların olası güvenlik sorunlarına yol açması üzerine tüm uçuşların durdurulması talimatını verdi. Bu karar cuma gecesi kaldırıldı ancak yüz binlerce yolcu hafta sonu boyunca mahsur kaldı.
Dikkat çekici bir ironi ise her iki büyük aksaklığın da ters giden “yükseltme” çalışmalarından kaynaklanmasıydı. FAA örneğinde sorun yeni kablolardan, Microsoft örneğinde ise bilgi işlem kapasitesini artırmaya yönelik planlı bir çalışmadan kaynaklandı.
Bu yükseltme çalışmalarının yarattığı zorluklar, büyük bilgi işlem sistemlerinde donanım ve yazılımın çok katmanlı birleşimlerinden oluşan olağanüstü karmaşık yapıyı gözler önüne seriyor. Performansı iyileştirmek amacıyla bile olsa değişiklik yaparak bu hassas dengeyi bozduğunuzda, sistemin çökmesi riskini göze almış oluyorsunuz.
Bu tür durumlar sık sık yaşanıyor ancak geniş çaplı kesintiler nadir görülüyor.
Son büyük kesinti iki yıl önce, siber güvenlik şirketi CrowdStrike’ın rutin olması gereken bir yazılım güncellemesinin dünya genelinde Microsoft Windows çalıştıran milyonlarca bilgisayarı çökertmesiyle yaşanmıştı. Havayolu şirketleri uçuşları durdurmuş, metrolar çalışamaz hale gelmişti. Acil yardım hatlarının operatörleri, 911 üzerinden gelen çağrılara yardım ekiplerini yönlendirememişti. Mağazalar kapanmış, hastaneler ameliyatları iptal etmişti. Etkilenen tüm bilgisayarların yeniden çalışır hale getirilmesi günler sürmüştü.
Bu anlaşılması güç karmaşıklığın nedenlerinden biri, bankacılık, sağlık ve ulaşım gibi büyük sektörlerde kullanılan bilgi işlem sistemlerinin yıllar boyunca sürekli geliştirilerek bugünkü haline getirilmiş olması. Bu sistemler, neredeyse jeolojik oluşumların dijital versiyonları olarak düşünülebilir. Donanım ve yazılımdaki değişiklikler, üst üste biriken tortu katmanlarına benziyor. Yeni katmanlar ekleniyor ancak bunlar eski katmanların üzerine inşa ediliyor.
İlk bilgisayar programlama dillerinden biri olan COBOL, 1959 yılında, iş dünyasında kullanılmaya uygun bir dil tasarlamakla görevlendirilen “kısa süreli bir komite” tarafından geliştirildi. Bu programlama dilinin, daha gelişmiş bir sürüm hazırlanana kadar geçici bir çözüm olarak kullanılması amaçlanıyordu.
COBOL’un tasarım ekibinde yer alan Jean Sammet, grubun çalışmalarını “geçici bir çözüm” olarak gördüğünü ve bunun “uzun ömürlü olması amaçlanan bir şey olmadığını” hatırlatmıştı.
Yıllar içinde iyileştirilen ve çeşitli düzenlemelerden geçirilen COBOL, özellikle bankacılık ve finans sektörlerinde hala kullanılıyor. COBOL kodlarıyla çalışan sistemlerde her gün 1 trilyon dolardan fazla işlem gerçekleştiriliyor.
Teknoloji uzmanlarına göre yazılım sektöründe yeni ürünler geliştirmeye odaklanan ve her şeyin hızla yapılmasını teşvik eden çalışma kültürü, bilgi işlem sistemlerinin karmaşıklığını ve taşıdığı riskleri artırıyor. Son dönemde yapay zeka ajanlarının kontrolden çıkarak bilgisayar ağlarına sızdığı çarpıcı olaylar yaşanmış olsa da uzmanlar, Microsoft ve FAA örneklerinin kötü niyetli bilgisayar korsanlarının faaliyetlerinden değil, geleneksel teknoloji aksaklıklarından kaynaklandığını vurguluyor.
ABD Siber Güvenlik ve Altyapı Güvenliği Ajansının (CISA) eski direktörü Jen Easterly de kısa süre önce The New York Times için kaleme aldığı bir konuk yazısında bu noktaya dikkat çekti.
Easterly, “ABD’nin sorunu siber güvenlikten çok yazılım kalitesiyle ilgili” diye yazdı ve şu ifadeleri kullandı:
“Milyarlarca dolarlık siber güvenlik sektörünün büyük bölümü, güvenlik yerine hız, kullanım kolaylığı ve özellikler ön planda tutularak geliştirilen teknolojilerin eksikliklerini telafi etmek için var.”
Bu eksikliği gidermek amacıyla son teknoloji çözümler geliştiren girişimler de bulunuyor. Google ve Apple’da daha önce yazılım mühendisi olarak çalışan Will Wilson, bu girişimlerden birinin CEO’su.
Wilson’ın şirketi Antithesis, Microsoft ve FAA’nın yaşadığı türden olası sorunları tespit etmek için yazılım ve donanım sistemlerini ayrıntılı biçimde simüle eden yapay zeka modelleri geliştiriyor.
Wilson, “Bazen en alt düzeydeki ayrıntılar gerçekten büyük önem taşıyor. Ve sistem çökene kadar bunun farkına varmıyorsunuz” dedi.
Yapay zekada çözüm aramak ise kendi içinde bir paradoks barındırıyor. Bu teknoloji, yazılım geliştirmeyi kolaylaştırıyor, programlama süreçlerinin büyük bölümünü otomatikleştiriyor ve dijital dünyayı daha da genişletiyor. Önde gelen yapay zeka modelleri o kadar karmaşık ki onları geliştiren bilim insanları bile nasıl çalıştıklarını tam olarak anlayamıyor.
İşte teknolojinin kırılganlığı sorununu aşmak için önerilen araç da bu.
Massachusetts Teknoloji Enstitüsünün (MIT) Sloan İşletme Okulunda profesör olan Michael Cusumano, “Yapay zeka tek umudumuz” dedi ve ekledi:
“Bu teknolojik sistemler o kadar karmaşık ki herhangi bir insanın bunları analiz edebilme kapasitesini aşmış durumdalar”
