Çin yapay zeka yatırımlarında hız kesmezken, en büyük engel ileri seviye yarı iletken eksikliği oldu. Huawei ve yerli üreticiler ABD kısıtlamaları nedeniyle geride kalırken, Pekin’in teknoloji bağımsızlığı hedefi için kritik bir yarış sürüyor
Ocak ayında Pekin’deki Tsinghua Üniversitesi’nde düzenlenen bir konferansta, Çin’de yapay zeka alanında çalışan en etkili yöneticiler ve kurucular sektördeki durumu değerlendirmek üzere bir araya geldi. Tencent, Alibaba ve Zhipu AI temsilcilerinin de bulunduğu toplantıda hava oldukça iyimserdi. Katılımcılar, odadaki şirketlerden birinin yakında dünyaya liderlik edebileceği konusunda hemfikirdi.
Ancak onları geride tutan bir sorun vardı: Daha fazla süper hızlı yarı iletkene ihtiyaç duyuluyordu.
Bu yıl Çinli çip üreticilerinin, yabancı firmaların ürettiği gelişmiş çiplerin yalnızca küçük bir kısmını üretmesi bekleniyor. Çin’in çip hamlesine liderlik eden telekomünikasyon ve elektronik şirketi Huawei, Silikon Vadisi merkezli Nvidia’nın mevcut ürünleriyle aynı performansı sunabilecek çipleri üretmesinin yaklaşık iki yıl daha sürebileceğini belirtti.
Washington merkezli siyasi danışmanlık ve araştırma kuruluşu Eurasia Group’un direktörlerinden Xiaomeng Lu, “Ulusal şampiyon bile zorlu bir mücadele veriyor” dedi.
Büyük ölçüde ABD politikalarının kritik ekipman ithalatını engellemesi nedeniyle Çinli çip şirketleri, daha az ve daha yavaş çip üretiyor olsa da ülkedeki yapay zeka sektöründe ivme eksikliği bulunmuyor.
Washington’ın ihracat kontrolleri Çin’in çip geliştirme sürecini yavaşlatmış olsa da, bu durum Pekin’in yarı iletkenler ve yapay zeka gibi stratejik teknolojileri tamamen yerli olarak üretme yönündeki on yıllık çabasını daha da hızlandırdı.
Para akıyor, çip yetmiyor
Devlet ve özel sektör kaynakları Çin’de yapay zeka geliştirme çalışmalarına yoğun biçimde aktarılıyor. Çinli teknoloji hisseleri büyük yükselişler kaydetti; Alibaba’nın hisseleri geçen yıl yüzde 94’ten fazla değer kazandı. Çok sayıda Çinli yapay zeka girişimi halka arz sürecine girerken, geçen ay sektörün en umut vadeden iki şirketi Hong Kong’daki halka arzlarında 1 milyar doların üzerinde kaynak topladı.
Çin’in yapay zeka sektörüne akan para ile ülkenin ihtiyaç duyduğundan daha az çip üretebilmesi arasındaki fark, Pekin’in kendi kendine yeterlilik çabalarının ne kadar acil olduğunu ve sektörün hâlâ yabancı çiplere ne kadar bağımlı olduğunu ortaya koyuyor.
Aralık ayında Başkan Donald Trump, Nvidia’nın bazı gelişmiş çipleri Çinli şirketlere satmasına izin vererek Çin’e geçici bir nefes aldırdı ve yıllardır uygulanan politikayı tersine çevirdi.
Ancak Trump’ın gelecek ay Pekin’e yapmayı planladığı ziyaret öncesinde Çin’in bu çiplere geniş çaplı erişim sağlayıp sağlayamayacağı belirsizliğini koruyor.
Bellek çiplerinde büyük fark
Çin hükümetinin en ileri çipleri ülke içinde üretme girişimi on yıldan daha uzun süre önce başladı ve bu amaçla 150 milyar dolardan fazla harcama yapıldı.
Huawei, Alibaba ve TikTok’un sahibi ByteDance gibi büyük teknoloji şirketleri çip tasarım birimleri kurdu. Huawei ile çalışan üreticiler onlarca fabrika inşa etti ve Tayvan ile Güney Kore’den deneyimli mühendisler işe aldı.
Ancak aradaki farkı kapatmak giderek zorlaşıyor. Çin kendi tedarik zincirini kurmaya çalışırken, Washington’daki yetkililer üç farklı başkanlık döneminde uygulanan ihracat kontrolleriyle Çinli şirketlerin gelişmiş çipleri ve üretim ekipmanlarını satın almasını engelledi.
Bu kısıtlamalar, çip üretim sürecinin kritik bir aşamasını gerçekleştiren Hollandalı ASML’nin makinelerine erişimi de engelledi. Okul otobüsü büyüklüğündeki bu makinelerin yokluğu, Çin’in Nvidia’nın en üst seviye ürünlerinin gerisinde kalan çipler üretmesinin başlıca nedenlerinden biri.
Washington merkezli düşünce kuruluşu Institute for Progress’te direktör olan Tim Fist’e göre Çinli şirketler bu yıl yabancı firmaların ürettiği yapay zeka çiplerinin yalnızca yüzde 2’si kadar üretim yapabilecek.
Üretim farkı özellikle yapay zeka hesaplamaları için kritik öneme sahip bellek çiplerinde çok daha büyük. Fist’e göre Çin dışındaki şirketler bu yıl Çinli üreticilerden 70 kat daha fazla bellek kapasitesi üretecek.
Bellek çiplerinde lider üreticiler Güney Koreli Samsung ve SK Hynix olurken, dünyanın en büyük sözleşmeli çip üreticisi olan TSMC en gelişmiş çiplerde açık ara önde bulunuyor.
Huawei’nin dönüşümü ve kendi kendine yeterlilik hedefi
2014 yılında Çin dünyanın en büyük yarı iletken pazarıydı, ancak kullandığı çiplerin yüzde 90’ı yurtdışında üretiliyordu. Bu bağımlılıktan endişe duyan Devlet Konseyi, milyarlarca dolarlık bir planı onayladı ve 2030 yılına kadar yarı iletken tedarik zincirinin tamamının ülke içinde kurulmasını hedefledi.
Aynı yıl Edward Snowden tarafından sızdırılan belgeler, ABD’nin Huawei yöneticilerinin iletişimlerini izlediğini ortaya koydu. 2017’de ise Trump yönetimi, İran yaptırımlarını ihlal ettiği gerekçesiyle ZTE’ye ağır cezalar uyguladı ve şirketin faaliyetleri ciddi şekilde zarar gördü. Bu gelişmeler Çin’e teknoloji bağımsızlığının önemini bir kez daha gösterdi.
Daha sonra Huawei de ABD’nin küresel baskısıyla telekom altyapısı işinin bir bölümünden çekildi ve Pekin’in kendi kendine yeterlilik programına daha sıkı şekilde uyum sağladı.
Brookings Institution’dan Kyle Chan, “Huawei hem teknik kapasitesi hem de ulusal hedeflerle uyumu açısından benzersizdi. Şirketin yaşadıkları, Çin’in genel deneyiminin küçük bir örneğiydi: Bir anda sistem dışına itildi ve şimdi kendi altyapısını kurmaya çalışıyor” dedi.
Bu süreçte Huawei, Çin’in en popüler akıllı telefon üreticilerinden biri haline geldi ve hem akıllı telefonlar hem de yapay zeka sistemleri için çip üretimi konusunda fabrikalarla yakın çalışmaya başladı.
Huawei, Nvidia’nın bazı eski modelleriyle rekabet edebilecek çipler geliştirdi. Ancak analistler, bu çiplerde kritik bazı bileşenlerin TSMC ve Samsung gibi yabancı üreticiler tarafından sağlandığını belirtiyor.
Kümeler, bulut ve yüksek maliyet
ASML ekipmanlarına erişememek Çinli üreticiler için en büyük darboğazlardan biri olmaya devam ediyor. Bu nedenle Çinli şirketler, TSMC gibi firmalarda bu makinelerle çalışmış mühendisleri işe alıyor ve bazı girişimler kendi üretim ekipmanlarını geliştirmeye çalışıyor.
Yapay zeka sistemleri büyük miktarda hesaplama gücü gerektiriyor. Çinli şirketler bu ihtiyacı, daha az güçlü çok sayıda çipi bir araya getirerek karşılamaya çalışıyor. Huawei bu yöntemi benimserken, hükümet de devlet destekli veri merkezlerinden oluşan “akıllı hesaplama kümeleri” kurdu.
Ancak bu kümeler çok sayıda çip gerektiriyor. Uzmanlara göre Çin’in en gelişmiş üreticisi olan SMIC yeterli üretim hacmine ulaşmakta zorlanıyor; üretilen çiplerde hata oranı yüksek ve enerji tüketimi daha fazla.
Trivium China’dan Kendra Schaefer, “Üretim hacmi önemli bir sorun olacak” dedi.
Buna rağmen bazı Çinli araştırmacılar çipleri daha verimli bağlama konusunda ilerleme kaydettiklerini bildiriyor.
Zhipu, en yeni modelini tamamen Huawei çipleri ve yazılımı kullanarak geliştirdiğini açıkladı.
Ancak bu verimlilik artışları sınırlı kaldı ve yapay zekanın çok büyük miktarda çip gerektirdiği gerçeğini değiştirmedi.
Çinli yapay zeka şirketlerinin bir diğer çözümü ise Alibaba ve Amazon gibi bulut sağlayıcılarından güçlü çiplerle donatılmış veri merkezlerine uzaktan erişim satın almak. Ancak bu yöntem oldukça maliyetli.
Hong Kong Borsası’na sunulan belgeler, Zhipu ve Minimax’in bulut hizmetlerine yaptıkları harcamaların, elde ettikleri gelirlerden çok daha yüksek olduğunu gösteriyor.
Meaghan Tobin / New York Times