Bulgaristan, 1880’lerden bu yana kullandığı ulusal para birimi levadan resmen vazgeçerek euroya geçti. Uzun süredir beklenen ancak kamuoyunda tartışmalara yol açan geçiş, ülkedeki siyasi belirsizlik ve ekonomik kaygıların gölgesinde gerçekleşti
Sekiz hafta önce Bulgaristan Merkez Bankası’nın önündeki kaldırımlar, son beş yılda 10 seçilmiş ve geçici hükümet görmüş ülkede yeni bir liderlik talep eden on binlerce protestocuyla dolup taşıyordu.
Geçtiğimiz cumartesi günü, Bulgaristan için nesiller boyunca yaşanan en dramatik kültürel değişimlerden birinin arifesinde, bankanın kapısı önünde yalnızca sessizce bekleyen küçük bir insan grubu vardı.
O gün, Bulgaristan’ın 1880’lerden bu yana kullandığı para birimi leva, yerini euroya bırakmadan önceki son gündü. Değişim uzun süredir bekleniyordu ancak kamuoyunu ikiye böldü. Levalarını euroyla değiştirmek için sıraya girenler arasında hem destekleyenler hem de tarihlerinin bir parçasına veda etmenin hüznünü yaşayanlar vardı.
‘Duygusal nedenler nedeniyle biraz leva sakladım’
79 yaşındaki Aneta Petelkova, “Hayatım boyunca bunu kullandım. Bu yüzden, tamamen duygusal nedenlerle, son ana kadar evimde biraz leva sakladım” dedi. “Çok güzeller, gerçekten çok estetikler. Euro ise daha kağıt gibi hissettiriyor.”
23 yaşındaki Nikolay Bagdatov ise evinden ve arabasından topladığı, yaklaşık 12 kilo ağırlığındaki leva madeni paralarla dolu çantalar taşıyordu. “Euro, leva, dinar ya da dolar umurumda değil; önemli olan ekonominin işlemesi” diye konuştu.
Siyasi belirsizlik
Para birimi değişimi, Avrupa Birliği’nin en yoksul ülkelerinden biri olan Bulgaristan için hassas bir döneme denk geldi. Cumhurbaşkanı üç hafta önce görevinden ayrıldı. Başbakan ise aralık ayında, hükümete yönelik yolsuzluk suçlamaları ve planlanan vergi artışlarına karşı kamuoyundaki tepki üzerine istifa etti. Yeni hükümeti belirleyecek seçimlerin ne zaman yapılacağı ise henüz net değil.
Euroya geçiş, Bulgarlar arasında tüketici fiyatlarının en azından geçici olarak artacağı endişesini de beraberinde getirdi. Bu durum, para birimi değişimlerinde sıkça yaşanan bir süreç olarak biliniyor. Ancak ülkedeki sürekli siyasi çalkantı, bu endişelerin bir kısmını gölgede bıraktı.
“Bu, ortada hiçbir şey yokken yaşanan bir değişim daha gibi,” diyen Coffee Syndicate adlı kafenin ortağı Velimir Bachev, işletmesinin Bulgaristan Merkez Bankası ile parlamento binası arasında, protestoların yapıldığı meydana baktığını söyledi.
Çifte fiyat etiketleri ve günlük yaşam
Bachev’in arkasındaki duvarda, cappuccino, espresso ve diğer içeceklerin fiyatları hem leva hem de euro cinsinden yazılıydı.
Bu uygulama, müşterilerin alışmasını sağlamak ve işletmelerin fiyatları yukarı yuvarlamasını önlemek amacıyla gelecek ağustos ayına kadar zorunlu tutuluyor.
Bachev, müşterilerinin çoğunun kredi veya banka kartıyla ödeme yaptığını ve bunun geçişi kolaylaştırdığını belirtti. Ancak son bir ayda, bankalarda euro sıkıntısı yaşandığı için nakit ödeme yapan müşterilere para üstü vermekte zorlandıklarını söyledi. Bazı müşterilerin ise euro ve leva karışımıyla ödeme yapmak istemesi işleri daha da karmaşık hale getirdi.
Bachev konuyla ilgili şöyle diyor:
‘Bazen müşteriler bizi döviz bürosu gibi görüyor,” dedi. “Bir fincan kahve için 100 levaayla geliyorlar ve euro olarak para üstü bekliyorlar’
Rakamlarla geçiş süreci
Bulgaristan, euroyu 1 Ocak’ta resmen yürürlüğe koydu ve levanın dolaşımdan çıkarılması için bir aylık geçiş süresi tanıdı. Değişimden önceki son iş günü olan cuma itibarıyla, levaların yaklaşık yüzde 75’i dolaşımdan çekildi ve yerini 6,1 milyar euro aldı.
Bulgaristan Merkez Bankası’na göre, yaklaşık 7,7 milyar leva yani yaklaşık 4 milyar euro hala dolaşımdaydı.
Bir euro, sabit kur nedeniyle yaklaşık iki leva karşılık geliyor. Bu kur, neredeyse 30 yıldır değişmeden uygulanıyordu. Ekonomistler, bu nedenle geçişin ani fiyat dalgalanmalarına veya enflasyon sıçramalarına yol açmaması gerektiğini, hatta döviz çevirme maliyetlerinin ortadan kalkmasıyla ticaret ve turizm için maliyetleri düşürebileceğini belirtiyor.
‘Korkular hızla aşılıyor’
Bulgaristan Euro Koordinasyon Merkezi Başkanı Vladimir Ivanov, “İnsanlar geçiş sırasında sorun yaşanacağını düşünüyordu ama bu korkular oldukça hızlı aşıldı” dedi.
Ülke genelinde yapılan yaklaşık 6 bin denetimde, işletmelerin yalnızca yüzde 8’inin kurallara uymadığı tespit edildi.
İhlallerin çoğu küçük işletmelerde ve kırsal bölgelerde görüldü. Tekrar eden ihlallerde 100 bin euroya kadar para cezası uygulanabiliyor.
Muhalefet, şüpheler ve gözyaşları
Euroya geçişin diğer ülkelerde enflasyonu artırdığı ve ekonomik durgunluk getirdiği algısı, Bulgaristan’da şüpheleri besledi.
Aşırı sağcı siyasetçiler ve komplo teorisyenleri de euro karşıtı söylemleri körükledi.
44 yaşındaki bal üreticisi Veselka Deneva, “Euroya kesinlikle karşıyım,” diyerek, fiyatların zaten son bir yılda arttığını söyledi. “levayı özleyeceğim,” dedi ve gözleri doldu. “Geri gelmesini umuyorum.”
Enflasyona etkisi nasıl oldu?
Sofya merkezli Piyasa Ekonomisi Enstitüsü’nden kıdemli araştırmacı Petar Ganev’e göre, Bulgaristan’da euroya geçişin yaşandığı ocak ayında aylık enflasyon yüzde 0,7 oldu. Bu oran, geçen yılın aynı döneminden daha düşük.
Ganev, kamuoyundaki karşıtlığın eurodan ziyade geçişin zamanlamasına odaklandığını belirterek süreci dişçiye gitmeye benzetti: “Uzun vadede gitmen gerektiğini bilirsin ama randevu yarınsa, ertelemek istersin.”
Küçük sorunlar elbette var
Öte yandan bazı aksaklıklar ise hala devam ediyor. 52 yaşındaki Vladimir Dimitrov, cumartesi günü Merkez Bankası’na giderek, inşaat işi karşılığında aldığı 2002 basımı 500 euroluk banknotu bozdurup bozduramayacağını öğrenmek istedi. Yerel bankalar, banknotun çok eski olduğu gerekçesiyle işlemi reddetti.
Bunun dışında, değişimden rahatsız olmadığını belirten Dimitrov, “Seyahat ederken daha kolay olacak” değerlendirmesinde bulundu.
Euro bölgesinin 21. üyesi
Bulgaristan, euroyu kabul eden 27 AB ülkesi arasında 21’inci ülke oldu. Ülke, euro bölgesine katılmak için 2018’de başvurmuş, nihai onayı ise geçen temmuz ayında almıştı.
levasiz geçen yaklaşık 145 yılın ardından ilk pazar günü Sofya’ya yağan hafif kar, endişeleri bir nebze bastırdı. Rainbow Factory adlı mekanda, İtalyan turistler ve yerel halk kartla ödeme yapmayı tercih etti. DaDonuts adlı pastanede çalışan 17 yaşındaki Elisabeth Stefanova, “Kasamızda yeterince euro olmadığı için kart en popüler seçenek” sözlerini kullandı.
Sofya’nın dışındaki Buhovo kasabasında, 56 yaşındaki dükkan sahibi Elena Vladimirova, bazı müşterilerin pazar günü hala levaa ile ödeme yapmayı denediğini söyledi.
“Sadece ne olacağını görmek için,” dedi.
Özellikle yaşlı müşterilerin endişeli olduğunu belirten Vladimirova, onlara yardımcı olmaya çalıştığını vurguladı:
“Burası küçük bir kasaba, tüm müşterilerimi tanırım. Onlara sık sık ‘Endişelenecek bir şey yok. Banknotları ve madeni paraları bana gösterin, birlikte bakalım, birlikte çözeriz’ diyorum.”
Lara Jakes and Boryana Dzhambazova / New York Times