The New York Times’a konuşan dört üst düzey ABD’li yetkiliye göre Trump, Ankara’da Erdoğan’a F-35 programının kapısını yeniden açmaya hazır olduğu mesajını verecek. Ancak bunun gerçekleşmesi için hem S-400 krizinin aşılması hem de Kongre’nin onayının alınması gerekiyor
Tyler Pager ve David E. Sanger / The New York Times
ABD Başkanı Donald Trump’ın, Ankara’da düzenlenecek NATO Zirvesi kapsamında Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan’a, Türkiye’nin F-35 hayalet savaş uçaklarını satın almasına olanak tanıyan programa yeniden dahil edilmesine hazır olduğunu iletmesi bekleniyor. Böyle bir adım, Trump’ın yedi yıl önce ulusal güvenlik gerekçesiyle bizzat uygulamaya koyduğu yasağın tersine çevrilmesi anlamına gelecek.
Ancak Trump’ın, Erdoğan’ı “çok mutlu edecek” bir hediye getireceğini söylediği bu politika değişikliği, Kongre’de itirazlarla karşılaşabilir. Kongre üyelerinin, söz konusu adımı engellemek için girişimde bulunabileceği belirtiliyor.
ABD yönetiminden dört üst düzey yetkili, ulusal güvenlik yetkililerinin haftalardır perde arkasında yürüttüğü çalışmaların ardından politikada yapılması planlanan değişikliği anlattı. Yetkililer, Trump’ın Kongre ve yasal sınırlamaları nasıl aşacağı konusunda ayrıntılarda farklı değerlendirmeler yapsa da, Başkan’ın en azından F-35 savaş uçaklarının Türkiye’ye verilmesi yönündeki niyetini açıklamasının beklendiğini ifade etti. Ancak bunun ne zaman gerçekleşeceği henüz belirsiz.
Trump’ın tam olarak ne söyleyeceği ise netlik kazanmış değil. Yetkililer, kendi ekibi açısından dahi öngörülemez bir lider olan Trump’ın son anda fikrini değiştirebileceği uyarısında bulundu.
Bununla birlikte yönetim yetkilileri, süreci başlatmak amacıyla iki lider arasında bu konuda mektup teatisi yapılabileceğini öne sürdü. Konuyla ilgili yorum talebine ise Beyaz Saray Sözcüsü, Trump’ın daha önce yaptığı açıklamalara işaret etmekle yetindi.
Trump’ın ilk başkanlık döneminde, 2019 yılında Türkiye’nin Rusya’dan gelişmiş S-400 hava savunma sistemleri satın almasının ardından Ankara, F-35 programından çıkarılmıştı. Washington, o dönemde Türkiye’nin S-400 sistemlerini yeni teslim edilecek F-35’lere karşı kullanarak test edebileceği ve bu sayede Rusya’nın savaş uçağının görünmezlik (stealth) teknolojisi ile füze savunma kabiliyetlerine ilişkin kritik bilgiler edinebileceği endişesini taşıyordu.
Ancak Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan, Trump’ın en çok takdir ettiği güçlü liderler arasında yer alıyor. ABD Başkan Yardımcısı JD Vance de kısa süre önce Trump’ın, Erdoğan’ın uzun süredir talep ettiği F-35’lerin Türkiye’ye verilmesi için bir çözüm bulunması talimatını yönetim yetkililerine verdiğini açıklamıştı.
Bunun için ise yönetimin, 2020 yılında Kongre tarafından kabul edilen ve Türkiye’nin Rus yapımı S-400 sistemlerine artık sahip olmadığı yönünde yönetimin resmi kanaat bildirmemesi halinde F-35 satışını yasaklayan düzenlemeyi aşması gerekiyor.
Türkiye’nin aldığı S-400’ler ne olacak?
Görüşmelerde doğrudan yer alan bir yetkiliye göre, bu hedefe ulaşılabilmesi için Türkiye’nin büyük bölümü hâlâ sevkiyat konteynerlerinde bulunan S-400 sistemlerinin üçüncü bir tarafa devredilmesi gündeme gelebilir.
İkinci bir yetkili ise bu mekanizmanın henüz netleşmediğini söyledi. Dört yıl önce S-400’lerin, Rus saldırılarına karşı kullanılmak üzere Ukrayna’ya devredilmesi seçeneği tartışılmış ancak bu girişim sonuçsuz kalmıştı. Bugün ise ne Trump’ın ne de Erdoğan’ın bu gelişmiş Rus sistemlerini Ukrayna’ya vermeye sıcak bakmasının muhtemel olmadığı değerlendiriliyor. Alternatif olarak, sistemlerin kritik parçalarının sökülerek kullanılamaz hale getirilmesi seçeneği de konuşuluyor.
Türkiye, yıllardır F-35 programına yeniden dahil edilmek için yoğun diplomatik girişimlerde bulunuyor. Ancak Ankara, bugüne kadar Rusya’dan satın aldığı hava savunma sistemlerinden vazgeçmeye yanaşmadı. Bu durum, Türkiye’nin hem NATO üyesi olması hem de NATO’nun Moskova ile olası bir çatışmasında kullanılmak üzere ABD’ye ait taktik nükleer silahların bulunduğu bir üsse ev sahipliği yapması nedeniyle Washington açısından ayrı bir önem taşıyor.
2019 yılında Beyaz Saray, Türkiye’nin F-35 programından çıkarılmasının gerekçelerini açık biçimde ortaya koymuştu. Bu kararın ABD’ye yaklaşık 500 milyon dolarlık bir maliyet getirdiği belirtilmişti.
Beyaz Saray’ın o dönem yaptığı açıklamada, “F-35, gelişmiş kabiliyetleri hakkında bilgi toplamak amacıyla kullanılabilecek bir Rus istihbarat platformuyla aynı ortamda bulunamaz” denilmişti. Açıklamada ayrıca, “Türkiye 65 yılı aşkın süredir güvenilir bir ortak ve NATO müttefikidir.
Ancak S-400 sistemlerini kabul etmesi, tüm NATO müttefiklerinin Rus sistemlerinden uzaklaşma yönünde birbirlerine verdikleri taahhütleri zayıflatmaktadır” ifadelerine yer verilmişti.
Buna karşın Trump, bu karardan hiçbir zaman tam anlamıyla memnun olmadı ve sık sık selefi ABD Başkanı Barack Obama’yı bu sonuca yol açan koşullardan sorumlu tuttu.
Trump, yeniden göreve dönmesinden bu yana hem kamuoyuna açık hem de özel görüşmelerinde bu kararı geri çevirmeyi düşündüğünü dile getiriyor.
Geçen ay NATO Genel Sekreteri Mark Rutte ile Oval Ofis’te yaptığı görüşmede F-35’lerle ilgili bir soruyu yanıtlayan Trump, Erdoğan’a onu “çok mutlu edecek” bir hediye getireceğini söyledi.
ABD Başkan Yardımcısı JD Vance ise konunun Savunma Bakanı Pete Hegseth’e iletildiğini belirterek, “Pete ve tüm ekip şu anda bu konuyu inceliyor. ABD yasalarına uyabilmemiz için yerine getirildiğini teyit etmemiz gereken bazı şartlar var.
Başkan bizden bunu yapmamızı istedi” dedi.
Trump daha sonra konuyla ilgili, “Bunu çözeceğiz” açıklaması yaptı.
Kongre onay vermeyebilir
Ancak bunun hayata geçirilmesi sanıldığı kadar kolay görünmüyor. ABD’nin Ankara Büyükelçisi Thomas Barrack, Haziran 2025’te Türkiye ile F-35 krizinin yıl sonuna kadar çözüleceğini öngörmüş ve Kongre’nin de bu kararı destekleyeceğini belirtmişti. Ancak beklenen çözüm gerçekleşmedi. Trump ise şimdi mevcut Kongre’nin ya da bir sonraki Kongre’nin bu adıma onay vermeme ihtimaliyle karşı karşıya bulunuyor. Özellikle Senato Dış İlişkiler Komitesi Başkanı Idaho Senatörü Jim Risch’in de aralarında bulunduğu bazı Cumhuriyetçiler, F-35 satışına yönelik en sert şüpheciler arasında yer alıyor.
F-35’lerin Türkiye’ye satışına uzun süredir karşı çıkan isimlerden biri de İsrail Başbakanı Binyamin Netanyahu.
Netanyahu, pazartesi günü katıldığı Fox & Friends programında, “Türkiye büyük bir ülke ancak İsrail’in yok edilmesi çağrısı yapan bir lider tarafından yönetiliyor. NATO üyesi Kıbrıs’ın yarısını işgal ediyor. Bir diğer NATO üyesi Yunanistan’ı tehdit ediyor ve Kudüs’ü fethetmekten açıkça söz ediyor” ifadelerini kullandı.
Trump’ın ilk başkanlık döneminde ABD yönetimi, Rusya’nın Türkiye üzerinden F-35’in görünmezlik teknolojisine ilişkin istihbarat toplayabileceği endişesiyle Türkiye’nin savunma tedarik kurumuna yaptırım uygulamıştı. Söz konusu yaptırımlar halen yürürlükte bulunuyor.
Öte yandan, Congressional Research Service tarafından hazırlanan bir rapora göre, Türkiye’nin parasını ödediği ancak teslim edilmeyen F-35 savaş uçakları halen ABD’de muhafaza ediliyor.
NATO’da çatlaklar
Trump, Ankara’ya, transatlantik ittifakı açısından hassas bir dönemde gelecek.
Trump, uzun yıllardır Avrupa’daki müttefiklerin NATO’ya yeterli düzeyde savunma harcaması yapmadığını savunuyor.
Geçen yılki zirvede, İspanya dışındaki tüm NATO üyelerinin gayrisafi yurt içi hasılalarının yüzde 3,5’ini savunmaya, buna ek olarak yüzde 1,5’ini de ilgili altyapı yatırımlarına ayırma taahhüdünde bulunması Trump’ı kısa süreliğine memnun etmişti. Ancak bu memnuniyet uzun sürmedi.
Trump, savunma harcamalarının daha hızlı artırılmasını talep etmeye başlarken, son aylarda ABD’nin İran’la savaşı sırasında ittifaktan yeterli destek görmediğini düşündüğü için NATO’ya yönelik eleştirilerini de sertleştirdi.
Trump, NATO Genel Sekreteri Mark Rutte ile yaptığı görüşmede, bu yılki zirveye yalnızca ev sahibi Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan’ın daveti üzerine katıldığını söylemişti.
Öte yandan Trump’ın, Rusya Devlet Başkanı Vladimir Putin’e yönelik tutumu da Ukrayna savaşı nedeniyle NATO içinde görüş ayrılıklarını derinleştirdi. Trump, savaş konusunda zaman zaman Putin’in söylemlerini benimseyen açıklamalar yaptı.
Geçen yıl ise Ukrayna Devlet Başkanı Volodimir Zelenski ile Oval Ofis’te kameralar önünde sert bir tartışma yaşamıştı. Trump’ın çarşamba günü Zelenski ile ikili bir görüşme gerçekleştirmesi bekleniyor.
Trump’ın Ankara programı
Trump’ın, bugün Washington’dan Ankara’ya varmasının hemen ardından Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan ile bir araya gelmesi planlanıyor. Daha sonra diğer NATO liderleriyle düzenlenecek akşam yemeğine katılması bekleniyor.
Trump’ın yarın ise NATO’nun çalışma oturumuna iştirak etmesi, ardından bir basın toplantısı düzenledikten sonra Türkiye’den ayrılması öngörülüyor.