Ana Swanson, Kalley Huang, Keith Bradsher / New York Times
Pekin’in kuzeybatı sınırındaki yakın zamanda inşa edilmiş bir sanayi parkında, New Matrix adlı bir şirketin kayıtlı adresi boş duruyor. Burası, tavandan aydınlatma armatürlerinin olması gereken yerlerde kabloların sarktığı, içi boş, gri bir yapıdan ibaret.
Trump yönetimi, bu yılın başlarında söz konusu Çinli şirkete Nvidia’nın gelişmiş çiplerini yapay zeka üreten bilgisayarlara entegre etme izni verdi. Başkan Donald Trump, H200 adı verilen bu çiplerin Çin’e satışına geçen yılın sonlarında izin vermişti. Ancak çipler satılmadan önce Ticaret Bakanlığının, sürece dahil olan şirketleri ulusal güvenlik riskleri açısından incelemesi gerekiyordu.
New Matrix bu incelemeden geçti. Ancak The New York Times tarafından yakın zamanda yapılan araştırmalar, Çin’de şirketin gerçekten var olduğuna dair çok az kanıt bulunduğunu ortaya koydu. Bu durum, şirketin arkasında Çin’de kimlerin olduğu konusunda soru işaretleri doğurdu.
17 ay önce kurulan New Matrix hakkında internette yalnızca sınırlı miktarda bilgi bulunabiliyor. New Matrix’in adres olarak gösterdiği binadaki şirket rehberinde firmanın adı yer almıyor. Sanayi parkının yakınındaki mülk yönetim ofisinde görevli bir resepsiyonist ve bir yönetici de şirkete ilişkin herhangi bir kayıtlarının bulunmadığını söyledi.
Çin’deki şirket kayıtlarına göre New Matrix’in sahipleri, ABD hükümetinin 2024 yılında ticari kara listeye aldığı önde gelen bir Çinli özel sermaye fonuyla bağlantılı. Şirket kayıtlarını ve Çince diğer bilgileri inceleyen iki analist, New Matrix’in söz konusu fonla ilişkili şirketler için paravan bir kuruluş olabileceğine inandıklarını söyledi.
New Matrix’e çip satışının, hükümet içindeki ve dışındaki teknoloji uzmanlarını endişelendiren daha geniş bir eğilimin parçası olduğu görülüyor: Ticaret Bakanlığı, ulusal güvenlik gerekçesiyle ticari kısıtlamalara tabi tutulan şirketlerle bağlantıları bulunan Çinli firmalara Nvidia çiplerini satın alma ve kullanma izni veriyor.
Nvidia çipleri ABD-Çin rekabetinin merkezinde
Nvidia’nın çipleri, yapay zeka veri merkezlerinin temel teknolojisini oluşturuyor ve bugün dünyanın en çok rağbet gören ürünleri arasında yer alıyor.
Bu çipler aynı zamanda ABD ile Çin arasındaki ekonomik ve jeopolitik rekabetin de merkezinde bulunuyor.
Şirket kayıtları, H200 çiplerini satın alma veya bunları sunuculara entegre etme izni verilen diğer bazı Çinli şirketlerin de ABD hükümeti tarafından kara listeye alınmış firmalarla ya da Çin’de askeri yüklenici olarak çalışan kuruluşlarla bağlantıları bulunduğunu gösteriyor.
Hem Trump’ın ilk başkanlık döneminde hem de Biden yönetiminde Beyaz Saray Ulusal Güvenlik Konseyi’nin Çin direktörlüğünü yapan Liza Tobin, verilen izinlerin Trump yönetiminin Nvidia çiplerine kimlerin erişebileceğini ne kadar sıkı denetlediği konusunda soru işaretleri yarattığını söyledi.
Tobin, “Ne Ticaret Bakanlığı’nın ne de Nvidia’nın lisans koşullarına uyulmasını sağlamak için gerekli özeni gösterdiği konusunda ciddi endişelerim var” dedi.
Biden yönetimi döneminde ABD, bu teknolojinin Çin’in askeri alanda ilerlemesine yardımcı olacağı endişesiyle yapay zeka çiplerinin Çin’e satışına yönelik kısıtlamaları genişletmeye başladı. Ancak Trump, ikinci başkanlık döneminde yakın ilişki geliştirdiği Nvidia CEO’su Jensen Huang’ın lobi faaliyetlerinin ardından bu kısıtlamaların bir kısmını gevşetti.
Trump, aralık ayında ABD hükümetinin satışlardan pay alması koşuluyla Nvidia’ya, eski ancak hala güçlü bir yapay zeka çipi olan H200’ü Çin’e satma izni verdi.
Alışılmadık bir düzenleme kapsamında Trump, Tayvan’da üretilen bu çiplerin Çin’e giderken ABD üzerinden geçirilmesini zorunlu tutuyor. Böylece ABD hükümeti, çiplerin değeri üzerinden yüzde 25 oranında gümrük vergisi tahsil edebiliyor.
Nvidia şu anda Çin’e yalnızca küçük miktarlarda H200 çipi satıyor. Çin hükümeti, kısmen yerli üretim çipleri teşvik etmeye çalıştığı için kendi şirketlerinin bu çipleri satın almasına onay vermekte yavaş davranıyor.
Çin, yapay zeka teknolojisi açısından potansiyel olarak çok büyük bir pazar olmasına rağmen ülkeye yapılan doğrudan satışlar şu anda Nvidia’nın gelirlerinin yalnızca çok küçük bir bölümünü oluşturuyor. Temmuz ayında sona eren çeyrekte, Çin merkezli müşterilere yapılan H200 sevkiyatları Nvidia’nın veri merkezi gelirlerinin yüzde 1’inden azını oluşturdu. Şirket ayrıca ağustos ayında, içinde bulunulan çeyreğe ilişkin veri merkezi gelir tahmininde Çin’e herhangi bir satış öngörmediğini açıkladı.
Ancak çok sayıda Çinli şirket, Güneydoğu Asya’daki veri merkezleri aracılığıyla Nvidia çiplerine erişim sağlıyor. Bu çiplerin Pekin açısından hala kritik bir öncelik olduğu görülüyor. The New York Times geçen ay, Nvidia’nın CEO’su Huang’ın, Amerikan istihbarat kurumlarının Çin için istihbarat faaliyeti yürüttüğü sonucuna vardığı bir kadınla yakın ilişkisi bulunduğunu bildirmişti. Kadının çalıştığı Megaspeed adlı şirket, Güneydoğu Asya’da Çinli müşterilere hizmet veren veri merkezleri işletiyordu ve bazı çipleri Çin’e kaçak yollarla soktuğu şüphesiyle soruşturuluyordu.
Bir başka boş ofis
Ticaret Bakanlığı bu yıl New Matrix’e onay verdiğinde şirketin kayıtlı adresi, Pekin’in dış kesimlerinde bulunan ve kurumsal kayıt işlemleri için kullanılan bir yerleşkedeydi. Çinli şirket bilgi platformu Qichacha’ya göre binlerce başka firma da kağıt üzerinde aynı adreste kayıtlıydı. Ancak bu sonbaharda New Matrix’in adresi, The New York Times’ın ziyaret ettiği sanayi parkındaki boş ofis olarak değiştirildi.
6 Kasım itibarıyla New Matrix’in internet sitesinde herhangi bir çalışanın adı yer almıyor, iş ilanı yayımlanmıyor ve şirketin geçmişine ilişkin bilgi bulunmuyordu. Ancak veri platformu WireScreen’e göre şirketin iki ana hissedarı, yaptırım altındaki Çinli bir özel sermaye şirketi ve bu şirketin kurucusu Li Bin ile bağlantılı firmaların kayıtlarında yer alıyor.
ABD hükümeti 2024 yılında Wise Road adlı özel sermaye şirketini Ticaret Bakanlığı’nın şirketlerin ABD ile iş yapmasını kısıtlayan “Varlık Listesi”ne ekledi. Bakanlık, Wise Road’un Çin hükümetinin stratejik açıdan hassas çip teknolojilerine sahip şirketleri satın almasına yardımcı olduğunu belirtti.
Li aynı zamanda devlet ortaklığı bulunan bir teknoloji holdingi olan Tsinghua Unigroup’un yönetim kurulu başkanı. Tsinghua Unigroup’un iştiraklerinden New H3C Semiconductor Technologies, Çin ordusuyla çalıştığı gerekçesiyle 2021 yılında Varlık Listesi’ne eklenmişti.
New Matrix, Nvidia’nın H200 çiplerini kullanma izni verilen ancak kayıtlı adresinde herhangi bir fiziksel varlığı bulunmadığı anlaşılan ikinci Çinli şirket oldu.
Askeri bağlantılar
Verilen onaylar hakkında bilgi sahibi kişiler ve The New York Times tarafından incelenen belgelere göre, Nvidia’nın H200 çiplerini satın almak için lisans alan diğer Çinli şirketlerin de kurumsal sahiplik yapıları üzerinden askeri tedarikçilerle bağlantıları bulunuyor.
Bunlardan biri olan Zhejiang Yindun Cloud Technology, askeri yüklenicilere hizmet satmış olan Range Intelligent Computing Technology Group adlı büyük bir bulut bilişim şirketiyle bağlantılı. Yindun’un faaliyetlerinin bir bölümü Range’e ait bir veri merkezinden yürütülüyor ve şirketin bazı üst düzey yöneticileri Range’in kurucusunun aile üyelerinden oluşuyor.
Range, Hebei eyaletinin savunma bürosu tarafından yürütülen bir uydu programına bulut bilişim hizmeti sağlıyor. Şirket, internet sitesinde bu programın “ulusal savunmanın geliştirilmesine yönelik” stratejik ihtiyaçlara hizmet ettiğini belirtiyor. Range ayrıca 2016 yılında Çin hükümeti ve ordusu için kuantum iletişimine odaklanan bir iştirak kurdu. Bu iştirakin bir bölümü, Çin ordusu için Amerikan menşeli ürünler temin ettiği gerekçesiyle ABD’nin 2021 yılında Varlık Listesi’ne eklediği bir şirkete ait.
H200 çiplerini satın alma lisansı verilen bir diğer şirket olan Shanghai Jiatang ise Çin ordusuna teknoloji sağlayan bir çip üreticisi olan Datang Telecom adlı devlet şirketinden doğdu. Datang, Çin ordusu için kriptografi teknolojileri geliştirmiş olan devlete ait Çin Telekomünikasyon Teknolojileri Akademisi’nin kontrolünde bulunuyor.