Sibirya’da veba araştırma merkezinde çalışan bir teknisyenin şüpheli ölümü sağlık alarmına yol açtı. DSÖ, Rusya’nın bilgi paylaşımındaki kapalılığını eleştirirken uzmanlar, eriyen donmuş topraklarda uykuda bekleyen eski patojenlerin küresel bir salgın riski taşıdığı konusunda uyarıyor
Sibirya’daki bir veba araştırma enstitüsünde görevli bir laboratuvar teknisyeninin hayatını kaybetmesi üzerine bölgede sağlık alarmı verildi. Olayın ardından başlatılan incelemeler devam ederken, ölüm nedenine ilişkin belirsizlikler sürüyor.
Bloomberg’in haberine göre uzmanlar, söz konusu vakanın yanı sıra Rusya genelinde gelişmekte olan diğer sağlık tehditlerine de dikkat çekilmesi gerektiğini belirtiyor.
Şüpheli veba enfeksiyonunun ayrıntıları hala netlik kazanmış değil. Yerel medyada yayımlanan haberlerde, 28 yaşındaki Darya Shipilova’nın iş yerinde yaşanan bir kazanın ardından akciğer vebasına yakalanmış olabileceği öne sürüldü. Ancak bu haberler henüz doğrulanmadı. Rus yetkililer, Shipilova’nın temas ettiği yaklaşık 200 kişinin karantinaya alındığını açıkladı.
Akciğer vebası, Yersinia pestis adlı bakterinin akciğerlere yerleşmesiyle ortaya çıkan ağır bir enfeksiyon. Tedavi edilmediğinde hastalık neredeyse her zaman ölümcül sonuçlanıyor.
Resmî açıklamalara göre Shipilova’nın ölüm nedeni, kaynağı “bilinmeyen” zatürre olarak kayıtlara geçti. Rus yetkililer ayrıca Dünya Sağlık Örgütüne (DSÖ), bölgede herhangi bir veba vakasının kaydedilmediğini bildirdi.
DSÖ, olayla ilgili daha ayrıntılı bilgi talep etti. ABD Başkanı Donald Trump ise Rusya Devlet Başkanı Vladimir Putin ile olay hakkında görüşmek üzere bir telefon görüşmesi planlandığını söyledi.
DSÖ, kapsamlı bir risk değerlendirmesi yapmaya yetecek bilgiye sahip olmadığını belirtiyor. Örgüt ayrıca Rusya’nın sorularına yanıt vermekte çok yavaş kaldığını ifade ederek bu gecikmeyi “kabul edilemez” olarak nitelendiriyor.
Rusya’nın olaya ilişkin bilgi paylaşımındaki kapalılık kaygı yaratıyor. Bunun nedenlerinden biri de olası veba vakasının Sibirya’nın tek halk sağlığı sorunu olmaması.
Asıl endişe, donmuş topraklarda saklı patojenler
En çok endişe duyulan tehdit bölgenin kalıcı donmuş topraklarında, yani permafrost tabakasında yatıyor. Geçmişteki salgınlardan kalan izler, bu toprakların soğuğunda korunmuş durumda.
Bilim insanları, 300 yıllık bir mumyada çiçek hastalığı virüsüne ait DNA tespit etti. Ayrıca 1918’den bu yana toprağa gömülü bir insan bedeninin akciğerinde influenza virüsüne ait RNA bulundu.
Araştırmacılar artık permafrost tabakasında on binlerce yıldır uykuda bulunan bazı patojenleri yeniden etkinleştirebiliyor.
Bunların bazıları bilimsel açıdan son derece ilgi çekici olsa da insanlar için tehdit oluşturmuyor. Örneğin dev virüsler yalnızca tek hücreli amipleri hedef alabiliyor.
Diğer bazı mikroorganizmalar, insanlarda sık görülen patojenlerle akraba. Bunlar arasında stafilokok bakterileri (Staphylococci) ve ishal hastalıklarının en yaygın nedenlerinden biri olan Campylobacter bakterileri bulunuyor.
Bu bilinen mikroorganizmalara karşı etkili olması beklenen ilaçlar var. Buna rağmen donmuş topraklardaki bakteriler arasında antibiyotik direnciyle ilişkili genlerin görülme sıklığı şaşırtıcı derecede yüksek.
Daha da korkutucu olan ihtimal ise Neandertallerin veya mamutların yok oluşunda rol oynamış olabilecek virüs ve bakteriler. Bu mikroorganizmalar günümüz insanları için tamamen yeni olabilir.
Küresel ısınma, eski patojenlerin ortaya çıkma riskini artırıyor
İklim istikrarlı olsaydı, bütün bunlar bir sorun oluşturmayabilirdi. İnsan faaliyetlerinden kaynaklanan iklim değişikliği, Arktik bölgesinin dünyanın geri kalanına kıyasla dört kata kadar daha hızlı ısınmasına yol açıyor.
Permafrost hızla çözülüyor. Bu durum, binlerce yıldır donmuş topraklarda saklanan eski patojenlerden oluşan bir Pandora’nın Kutusu’nun açılması riskini artırıyor.
Bölgedeki sanayileşmenin hızlanması ve buna bağlı olarak göçmen işçi sayısının artması da tehlikeyi büyütüyor. Bu çalışanların hareketliliği, bölgede ortaya çıkabilecek bir salgının dünyanın daha az uzak bölgelerine yayılma ihtimalini artırıyor.
Geçmişten kalma bir “zombi patojenin” yeniden ortaya çıkması ilk bakışta gerçek dışı görünebilir. Ancak Sibirya’da yaşanan bir olay, bu ihtimalin göz ardı edilemeyeceğini gösteriyor.
Sıcak ve kurak bir yazın ardından 2016’da Sibirya’daki permafrostun çözülmesi, bir şarbon salgınına yol açtı. Salgın, 12 yaşındaki bir çocuğun ve 2 bin 300’den fazla ren geyiğinin ölümüne neden oldu.
Fransa, Almanya ve Rusya’dan bilim insanları, 2023’te yayımladıkları bir araştırmada eriyen permafrostun yol açtığı sağlık risklerinin son derece gerçek olduğu uyarısında bulundu. Araştırmacılar, bu risklerin daha ayrıntılı incelenmesi gerektiğini vurguladı.
Dünyanın permafrost alanlarının büyük bölümü Rusya’da bulunuyor. Rusya Devlet Başkanı Vladimir Putin’in Ukrayna’yı işgali ise bilimsel iş birliklerini ve bilgi paylaşımını zorlaştırdı.
Şüpheli veba vakasına ilişkin ayrıntıların açıklanmaması da Rusya’nın permafrost tabakasından kaynaklanabilecek bir risk konusunda ne ölçüde şeffaf davranacağının belirsiz olduğunu gösteriyor.