ABD’nin İran’la ticaret yapan ülkelere yönelik yaptırım tehdidinin ardından Türkiye, enerjideki kilit ortaklarından birini kaybedebilir.
Bloomberg‘ göre Ankara, İran’dan gaz ithalatını azaltırsa açığı ABD dahil diğer ülkelerden yapacağı LNG ithalatıyla kapatma yoluna gidebilir
ABD yönetiminin İran’ı ekonomik olarak izole etme planı Türkiye’yi de etkileyebilir.
Bloomberg’de yer alan habere göre, ABD’nin İran’la iş yapan tüm ülkelere yönelik uyarıları, Ankara’nın en büyük doğal gaz tedarikçilerinden biriyle bağlarını koparmak zorunda kalması halinde bu süreci nasıl yöneteceği konusunda soru işaretleri yaratıyor.
Haberde, Türkiye’nin İran’dan doğal gaz ithalatını azaltmak zorunda kalması durumunda, açığı ABD dahil diğer ülkelerden yapacağı daha yüksek miktarda sıvılaştırılmış doğal gaz (LNG) ithalatıyla kapatabileceği vurgulandı.
Resmi verilere göre Türkiye geçen yıl doğal gaz ithalatının yaklaşık yüzde 13’ünü İran’dan karşıladı. Bu miktar 7,7 milyar metreküpe denk geliyor. İran böylece Rusya, Azerbaycan ve ABD’nin ardından Türkiye’nin dördüncü büyük doğal gaz tedarikçisi oldu.
ABD ve İsrail’in şubat sonunda İran’a yönelik hava saldırılarını başlatmasının ardından da Türkiye’ye doğal gaz akışı sürdü.
İki ülke arasındaki ticaret de yılın ilk yarısında yaklaşık 3,1 milyar dolar seviyesinde kaldı. Bu rakam geçen yılın aynı dönemine göre yüzde 3 düşüş anlamına geliyor. İranlı ziyaretçi sayısı ise ilk gerilemenin ardından toparlandı ve yılın ilk yedi ayında Türkiye’ye gelen yabancı ziyaretçilerin yüzde 5,5’ini oluşturdu.
ABD Hazine Bakanı Scott Bessent, pazartesi günü yaptığı açıklamada, henüz belirtilmeyen bir sürenin ardından İran’la ticaret yapmaya devam eden ülkelerin Washington’dan ekonomik yaptırımlarla karşılaşabileceğini söylemişti. Bessent ayrıca Başkan Donald Trump’ın, belirli talepler iletmek üzere ilgili dünya liderlerini aradığını belirtti.
Bu da Beyaz Saray’dan Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan’a bir telefon gelmesi ihtimaline işaret ediyor. ABD Başkanı geçen ay Ankara’daki NATO Zirvesi’nde Erdoğan’ı överek onu diğer ülkelere kıyasla çok daha “sadık” olarak nitelendirmişti.
Ankara merkezli düşünce kuruluşu TEPAV’dan stratejist Nihat Ali Özcan, Bloomberg’e yaptığı değerlendirmede, “Erdoğan, iki yıldan kısa süre sonra yapılacak seçimler öncesinde Trump’ı kızdıracak ve Washington’la gelişen ilişkileri riske atacak hiçbir şey yapmaz” dedi.
Özcan, “Ankara, kış öncesinde başka kaynaklardan daha pahalı enerji tedarik etmek zorunda kalsa bile açık biçimde Washington’ın yanında yer alır” diye konuştu.
İran’ın en büyük ihracat ortakları
İran, son 20 yılın büyük bölümünü Batı yaptırımları altında geçirdi. Bu baskı, ülke ekonomisini Avrupa’dan uzaklaştırarak giderek daralan bir Asya ve bölge ülkeleri grubuna yöneltti.
Resmî gümrük verilerine göre İran, 2024’te en az 112 ülke ve bölgeye yaklaşık 56 milyar dolarlık mal ihraç etti. En büyük ihracat pazarları şunlardı:
Çin — 14,58 milyar dolar: İran petrolünün en büyük alıcısı. Tanker hareketlerini izleyen analistlere göre Çin, İran’ın deniz yoluyla yaptığı ham petrol ihracatının yüzde 80’den fazlasını satın alıyor. Petrolün büyük bölümü indirimli fiyatlarla ve gölge filo gemileriyle taşındığı için iki ülkenin resmî gümrük kayıtlarına ancak sınırlı ölçüde yansıyor.
Irak — 11,7 milyar dolar: İran, elektrik üretimi için Irak’ın başlıca doğal gaz tedarikçilerinden biri ve ülkenin güneyindeki vilayetlere doğrudan elektrik de satıyor. Ayrıca gıda, yapı malzemeleri ve sanayi ürünlerinde önemli bir tedarikçi.
BAE — 7,16 milyar dolar: Uzun yıllardır İran için önemli bir finansman ve yeniden ihracat merkezi konumunda. İran ihracatının yaklaşık yüzde 13’ü BAE’ye gidiyor. Abu Dabi geçen hafta, İran’ı kendi topraklarına füze atmakla suçladıktan sonra Tahran’a süresiz ticaret ambargosu uyguladı. İran suçlamaları reddetti.
Türkiye — 6,1 milyar dolar: İran uzun süredir Tebriz-Ankara boru hattı üzerinden Türkiye’ye doğal gaz sağlıyor. Bunun yanında petrokimya ürünleri, gıda ve inşaat malzemeleri de ihraç ediyor.
Afganistan — 2,3 milyar dolar: İran, denize kıyısı olmayan komşusuna yakıt, gıda ve yapı malzemeleri sağlıyor.
Afganistan ayrıca daha geniş pazarlara erişebilmek için İran limanlarına ve kara ulaşım hatlarına büyük ölçüde bağımlı.
İran’ın en büyük ithalat ortakları
Resmî gümrük verilerine göre İran, 2024’te en az 87 ülke ve bölgeden yaklaşık 68,5 milyar dolarlık mal ithal etti. En büyük ithalat kaynakları şunlardı:
BAE — 21 milyar dolar: İran’ın toplam ithalatının yüzde 30’dan biraz fazlasını karşıladı. Bunların büyük bölümü BAE üretimi değil, yeniden ihraç edilen mallardı. Bu kanal Tahran’a Batılı makine, elektronik ve tüketim ürünlerine dolaylı erişim sağlıyordu. Abu Dabi’nin süresiz ticaret ambargosu bu hattı kesti.
Çin — 17,8 milyar dolar: İran’ın makine, elektronik, araç ve sanayi bileşenlerindeki başlıca tedarikçisi. Batı’yla ticaret daraldıkça Tahran’ın en fazla yaslandığı ortak haline geldi.
Türkiye — 11,1 milyar dolar: Ortak kara sınırı ve köklü ticari ilişkiler, Türkiye’yi İran için önemli bir kara tedarik güzergâhı yapıyor. Türkiye’den İran’a makine, kimyasal ürünler, araçlar ve çeşitli mamul mallar ihraç ediliyor. Savaşın başlamasından bu yana iki yönlü ticaret de geriledi.
Avrupa Birliği — 6,1 milyar dolar: Avrupa’dan yapılan ithalat 2018 öncesindeki seviyelerin çok altında. Ticaret ağırlıklı olarak ilaç, tıbbi ekipman ve makine ürünlerinde yoğunlaşıyor.
Hindistan — 1,6 milyar dolar: İki ülke arasındaki ticaret son yıllarda sert biçimde geriledi. Yeni Delhi ticari ilişkileri sınırlı tutarken, ihracatını pirinç ve çay gibi tarım ürünleri ile ilaçlara yoğunlaştırdı.