Trump, İran ile iş yapan ülkelerin ABD ticaretinde yüzde 25 gümrük tarifesi ödeyeceğini açıkladı. Çin, Türkiye ve BAE gibi ülkeleri ilgilendiren kararın nasıl uygulanacağı belirsizliğini korurken, küresel ticaret ve İran ekonomisi için riskler büyüyor
ABD Başkanı Donald Trump, İran ile iş yapan ülkelerin, Amerika ile gerçekleştirdikleri ticarette yüzde 25 gümrük tarifesiyle karşılaşacağını söyledi. Bu açıklama, İran’ın hükümet karşıtı protestolara sert şekilde müdahale ettiği ve binlerce kişinin hayatını kaybetmiş olabileceğinden endişe edildiği bir dönemde geldi.
BBC’nin haberine göre Trump, daha önce de ülkeler üzerinde baskı kurmak amacıyla gümrük tarifesi tehdidini kullanmıştı.
Tarifeyle ilgili neler biliyoruz?
Çok fazla detay yok. Trump, pazartesi günü Truth Social’da şu paylaşımı yaptı:
“Derhal yürürlüğe girmek üzere, İran İslam Cumhuriyeti ile iş yapan herhangi bir ülke, ABD ile yaptığı her türlü ticarette yüzde 25 tarife ödeyecektir. Bu karar nihai ve kesindir. İlginiz için teşekkür ederim!”
Başkan, bunun ötesinde herhangi bir ayrıntı paylaşmadı.
İran ile hangi ülkeler ticaret yapıyor?
İran ile ticaret yapan 100’den fazla ülke arasında en büyük ihracat ortağı Çin. İran Gümrük İdaresi istatistiklerine dayanan Trade Data Monitor verilerine göre, Ekim 2025’e kadar olan bir yıllık dönemde Çin, İran’dan 14 milyar dolardan (10,4 milyar sterlin) fazla ürün satın aldı.
Çin’i, komşusundan 10,5 milyar dolarlık mal alan Irak izliyor. İran’ın en büyük müşterileri arasında Birleşik Arap Emirlikleri ve Türkiye de bulunuyor.
Hatta İran’ın Türkiye’ye ihracatı, 2024’te 4,7 milyar dolardan geçen yıl 7,3 milyar dolara keskin bir artış gösterdi.
İran’ın ilk 10 ihracat kaleminin neredeyse tamamı yakıtla ilgili ürünlerden oluşuyor; ülke dünyanın en büyük petrol üreticilerinden biri konumunda.
Bunun yanı sıra fıstık ve domates gibi gıda ürünlerini de diğer ülkelere gönderiyor. Ancak İran, ticaret ortaklarından temel ürünleri çok daha büyük ölçekte satın alıyor.
Gıda, İran’ın ithalatının yaklaşık üçte birini oluşturuyor. Özellikle mısır, pirinç, ayçiçeği tohumu ve yağları ile soya fasulyesi öne çıkıyor.
Ancak İran’ın en büyük ithalat kalemi altın.
Ekim ayına kadar olan 12 ayda İran, bir önceki yıl 4,8 milyar dolar olan altın ithalatını 6,7 milyar dolara çıkardı.
Tarife nasıl uygulanabilir?
Trump’ın paylaşımında yüzde 25’lik tarifenin “derhal yürürlüğe girdiği” ve kararın “nihai ve kesin” olduğu belirtiliyor.
Ancak Beyaz Saray’dan, bunun pratikte nasıl işleyeceğine ya da hangi ülkeleri kapsayacağına dair henüz bir açıklama yapılmadı.
Tarifenin İran ile ticaret yapan tüm ülkeleri mi yoksa yalnızca en büyük ticaret ortaklarını mı kapsayacağı bilinmiyor.
Ayrıca bu yüzde 25’lik verginin, Trump yönetiminin halihazırda uyguladığı mevcut tarifelerin üzerine eklenip eklenmeyeceği de net değil.
ABD, yeni tarifenin hangi yasa kapsamında getirileceğini de açıklamadı. Geçen nisan ayında duyurulan kapsamlı tarifeler, Uluslararası Acil Ekonomik Yetkiler Yasası kapsamında uygulanmıştı.
Ancak bu düzenleme şu anda hukuki itirazlara konu olmuş durumda ve ABD Yüksek Mahkemesi’nin en erken çarşamba günü karar vermesi bekleniyor. Trump, pazartesi günü tarifeler onaylanmazsa ABD’nin “mahvolacağını” söyledi.
Önerilen tarifenin uygulanması zor olabilir. İran’ın 2024’te, takibi zor olan “gölge tanker” filosu kullanarak ve petrolünü geleneksel ABD doları yerine Çin yuanı üzerinden satarak milyarlarca dolar gelir elde ettiği tahmin ediliyor.
Bu durum ABD-Çin ilişkilerini nasıl etkileyebilir?
İlk bakışta Trump’ın açıklaması, ABD ile Çin arasındaki ticaret gerilimini yeniden alevlendirme riski taşıyor. Başkan, yazdıklarını harfiyen kastettiyse, Çin’den ABD’ye gönderilen ürünlerin derhal yeni yüzde 25’lik tarifeye tabi olması anlamına gelir.
Ancak Bloomberg Economics’e göre bu ürünler halihazırda ortalama yüzde 30,8 oranında bir tarifeyle karşı karşıya.
Peki yeni tarife mevcut vergilerin üzerine mi eklenecek, yoksa istisnalar mı tanınacak?
Çin, daha önce ABD’nin orantısız bulduğu adımlarına karşılık vermeye istekli olduğunu göstermişti.
Bunu kısmen kendi tarifelerini uygulayarak, ancak daha da önemlisi ABD’nin teknoloji ağırlıklı sektörleri için hayati öneme sahip nadir toprak elementlerinin ihracatına kısıtlamalar getirerek yaptı.
Küresel arzda hâkim konumda olan Çin, bu sayede Kasım ayında ABD ile gerilimi düşüren geçici bir ticaret ateşkesi sağlamıştı.
Bu nedenle Çin’e yönelik yeni yüzde 25’lik bir tarife son derece provokatif olur. Pekin şimdiden “meşru hak ve çıkarlarını korumak için gerekli tüm önlemleri alacağını” duyurdu.
Analistler, Trump’ın önceki açıklamalarında olduğu gibi, manşetlerdeki sert söylemlerin her zaman gerçek dünyadaki uygulamalarla örtüşmediğine dikkat çekerek bunun gerçekten hayata geçip geçmeyeceğini sorguluyor.
İran ekonomisinde neler oluyor?
İran’ın devasa petrol rezervleri, ülkeyi dünyanın en büyük ilk 10 petrol üreticisinden biri yapıyor ve büyük bir refah kaynağı olması gerekiyor.
Ancak ekonomi, kamu maliyesinin yıllarca kötü yönetilmesi, petrol satışlarındaki düşüş ve ağır uluslararası yaptırımlar nedeniyle ciddi şekilde zarar gördü.
Ülkenin 92 milyonluk nüfusunun büyük bölümü gıda ve enerji gibi temel ihtiyaçları karşılamakta zorlanıyor. Yaşam maliyeti, son haftalarda görülen protestoların merkezinde yer alıyor.
BBC analizine göre hanehalkı harcamaları 2008’deki zirvesine kıyasla gerilemiş durumda. Kadınların çalışma hayatına katılımını sınırlayan devlet politikaları da istihdam oranını 20 yıl önceki yüzde 42,4 seviyesinden yaklaşık yüzde 37’ye düşürdü.
Buna karşın yüksek enflasyon nedeniyle fiyatlar hızla arttı. Ekim ayında enflasyon, riyalin ABD doları karşısında değer kaybetmesine yol açan politika değişiklikleriyle birlikte yüzde 48,4’e ulaştı.
Bu durum ithalatı daha da pahalı hale getiriyor. Oysa elektrik ve su altyapısına yeterli yatırım yapılmaması, bu sistemlerin güvenilmez olmasına yol açtı ve gıdadan tüketim mallarına kadar yerli üretimi artırma vaatlerini zayıflattı.
Aralık ayında akaryakıt sübvansiyonlarının azaltılması ve bu son tarifeler nedeniyle dış ticaretin daha da daralması ihtimali, enflasyonun daha da yükselmesine ve ekonominin çöküşe biraz daha yaklaşmasına neden olabilir.