Çin’in duriana yönelik hızla artan talebi, Güneydoğu Asya’daki tarım kasabalarının kaderini değiştiriyor. Malezya’da Musang King durianıyla ünlenen Raub, milyar dolarlık bir ticaretin merkezine dönüşürken, Pekin’in “durian özgürlüğü” hedefi yeni bir rekabetin de kapısını aralıyor
Çin’in ‘durian’a olan iştahı, Güneydoğu Asya’daki tarım kasabalarının çehresini hızla değiştiriyor.
Malezya’nın Raub kasabasında dolaşırken bunu fark etmemek imkânsız. Dağ yollarından geçen kamyonların geride bıraktığı keskin koku, duvarlara işlenmiş devasa durian resimleri ve tabelalarda yazan iddialı sloganlar kasabanın yeni kimliğini ilan ediyor: “Musang King durianlarının memleketine hoş geldiniz.”
18. yüzyılda altın madenciliğiyle bilinen Raub, son yıllarda ekonomisini yeni bir ürüne dayandırıyor.
BBC’nin aktardığına göre tereyağını andıran dokusu ve buruk tadıyla ünlenen Musang King durianı, Çin’de “durianların Hermès’i” olarak anılıyor. Fransız moda markası kadar prestijli görülen bu meyve, Raub’u küresel bir ticaret zincirinin kilit halkalarından biri haline getirmiş durumda.
Çin’in doymayan talebi
Çin’in artan talebi, durianı bölgesel bir meyveden milyar dolarlık bir küresel ürüne dönüştürdü. 2024’te Çin, rekor kırarak 7 milyar dolarlık durian ithal etti. Bu rakam, 2020’ye kıyasla üç kat artış anlamına geliyor. Bugün dünya durian ihracatının yüzde 90’ından fazlası Çin pazarına gidiyor.
Raub’daki durian ihracatçılarından Fresco Green’in fabrika müdürü Chee Seng Wong, Çin pazarının büyüklüğünü tek bir cümleyle özetliyor: “Çinlilerin sadece yüzde 2’si durian almak istese bile bu, fazlasıyla yeterli bir pazar.”
1990’lardaki ekonomik durgunlukta çiftçilerin durian ağaçlarını kesip palmiye yağı üretimine yöneldiğini hatırlatan Wong, bugün durumun tersine döndüğünü söylüyor: “Şimdi palmiyeler kesiliyor, yerlerine yeniden durian dikiliyor.”
Yasaklanan koku, yükselen statü
Lahana, sülfür ya da kanalizasyonu andıran kokusuyla ünlü durian, bazı ülkelerde toplu taşımada ve otellerde yasaklı. Hatta kokusu yüzünden bir uçağın seferden çekildiği bile olmuştu. İnternette “dünyanın en kötü kokan meyvesi” olarak anılan durian, Çin’de ise tam tersine bir statü sembolüne dönüştü.
Varlıklı kesimler arasında hediye olarak verilen durianlar, sosyal medyada kutu açma videolarının yıldızı oldu. Durianlı tavuk hotpotundan durian pizzaya kadar uzanan “yaratıcı” mutfak denemeleri de bu ilgiyi besliyor.
Çin’in durian ithalatında Tayland ve Vietnam başı çekerken, Malezya özellikle Musang King gibi premium çeşitlerle hızla payını artırıyor. Güneydoğu Asya’da tanesi 2 doların altında satılan durianlar, Musang King söz konusu olduğunda kaliteye ve sezona bağlı olarak 14 ila 100 dolar arasında alıcı bulabiliyor.
Diplomasi, kriz ve “durian özgürlüğü”
Çin’in duriana olan ilgisi, yalnızca ticari değil diplomatik bir araç da haline gelmiş durumda. Pekin; Tayland, Vietnam ve Malezya’nın yanı sıra Kamboçya, Endonezya, Filipinler ve Laos’la durian ticaret anlaşmaları imzalıyor. Devlet medyası bu süreci “herkesin kazandığı bir durian rekabeti” olarak tanımlıyor.
Ancak bu yarışın bedelleri de var. Tayland durianlarında tespit edilen kanserojen boya maddeleri gıda güvenliği tartışmalarını alevlendirdi. Vietnam’da çiftçilerin kahveden duriana yönelmesi küresel kahve fiyatlarını yukarı çekti. Raub’da ise “yasa dışı dikim” gerekçesiyle binlerce durian ağacının kesilmesi, çiftçilerle yetkilileri karşı karşıya getirdi.
Bu tabloya bir de Çin’in kendi üretim hamlesi eklendi. Hainan Adası’nda yürütülen denemeler sonuç vermeye başladı; 2025 hasadının 2 bin tona ulaşması bekleniyor. Çin medyası bu süreci “durian özgürlüğü” olarak tanımlıyor: ithalata bağımlılığın sona ermesi.
Henüz bu hedef uzak görünüyor. Hainan’da üretilen durianlar, 2023’te Çin tüketiminin yüzde 1’inden azını karşıladı. Ancak Raub’daki üreticiler temkinli. Uncle Thing’e göre, “Hainan deneyinde başarı sağlandı. Eğer ithalat azalırsa bizim pazarımız da etkilenir.”
Şimdilik Raub halkı kendinden emin. Onlara göre Malezya durianı hâlâ rakipsiz. Ama Çin “durian özgürlüğü”nü ne kadar yakına getirirse, Musang King’in tahtı da o kadar sallanıyor.